امروز در این زمینه یک حرفهای نوی آورده است و باید روی آن مطالعه کنیم‌ و شاید لازم باشد بعضی از رفقا که در این قضیه وارد هستند ، یک کنفرانس‌ مخصوص در این زمینه بدهند ، چون از نظر شخص من در این زمینه ابهامهایی‌ وجود دارد .

حدوث و قدم عالم

اغلب افراد این‌طور فکر می‌کنند که اختلاف نظری که میان موحدین و مادیین‌ درباب پیدایش عالم وجود دارد این است که موحدین چون قائل به خدا هستند ، عالم را حادث می‌دانند و مادیین عالم را قدیم می‌دانند ، لازمه اعتقاد به‌ خدا حدوث عالم است ، همچنانکه لازمه انکار خدا قدم عالم است . بعد اگر بپرسیم مقصود از حدوث عالم چیست که ما اگر خداشناس شدیم باید معتقد به‌ حدوث عالم باشیم ، می‌گویند حتما باید این‌طور اعتقاد داشته باشیم که این‌ عالم ما از نظر گذشته محدود است ، یعنی یک تولد خاص و معینی دارد . گذشته عالم هزار سال است ، ده هزار سال است ، صدهزار سال است ، میلیونها سال است ، میلیاردها سال است ؟ این فرق نمی‌کند ولی بالاخره به‌ جایی می‌رسد که آنجا دیگر به نهایت می‌رسد ، یعنی از آنجا شروع شده است . قبل از میلیاردها سال پیش یا میلیاردها میلیاردها سال پیش ، نیستی مطلق‌ بود و این خدا بوده است که عالم را به اصطلاح از کتم عدم به وجود آورده‌ است ، و حتی به عقیده این دسته اصلا یگانه دلیل بر وجود خدا همین است که‌ ما باید برای عالم به یک اول و نقطه شروعی معتقد باشیم ، خدا یعنی آن‌ موجد اول عالم . این مطلب از دو جهت باید بحث شود ، یکی اینکه آیا لازم است هر کسی‌ که خداشنا س است ، حتما برای عالم اول قائل باشد یا لازم نیست ؟ دیگر اینکه ببینیم در حدودی که علم و فلسفه بشر کار کرده است ، نشانه‌هایی‌ پیدا کرده است از اینکه عالم اول دارد ، یا نشانه‌هایی پیدا کرده از اینکه عالم اول ندارد .

اختلاف نظر حکمای الهی و متکلمین

اما قسمت اول . همین‌قدر عرض کنم که این یکی از مسائل مهمی است که از قدیم‌الایام میان دو دسته از موحدین یعنی حکمای الهی و متکلمین در آن‌ اختلاف نظر