این خیال درباره بخت با آن قدرت خارق العاده و عظیم از کجا پیدا شد که‌ تصور شده قدرت بخت از عقل ، از علم ، کار ، کوشش ، هنر ، صنعت ، زور از همه چیز بالاتر است ؟ مبداء الهام بخش این فکر شیطانی چیزی جز بی نظمیها و پستی و بلندیهای‌ بی جهت و اولویتهای بلا استحقاق نیست . هر وقت عدالت اجتماعی متزلزل‌ شود ، استحقاقها رعایت نشود ، حقوق مراعات نگردد ، در تعویض مشاغل‌ حسابهای شخصی و توصیه و پارتی مؤثر باشد ، فکر بخت و شانس و امثال‌ اینها قوت می‌گیرد و توسعه پیدا می‌کند ، چون معنی بخت این است که هیچ‌ چیز شرط هیچ چیز دیگر نیست .
چقدر فرق دارد که کسی برای سعی و کوشش اثر قائل باشد ، ایمان داشته‌ باشد به اینکه " « لیس للانسان‌إلا ما سعی »" [١] و بین کسی که بگوید هر چه زحمت بکشی از کیسه‌ات رفته ، هیچ چیز شرط هیچ چیز نیست . چقدر فرق است بین اعتقاد " « إن الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بأنفسهم‌ " [٢] و بین اعتقاد به بخت . این یک مثال .

بدبینی روزگار

باز در آثار ادبی خودمان منطقی می‌بینیم تحت عنوان شکایت از روزگار .
چه فحشها و دشنامها که به روزگار داده نشده : غدار خوانده شده ، ظالم و ستمگر خوانده شده . هر نام زشتی که حکایت از جور و جفا و غدر و مکر و فریب بکند به روزگار داده‌اند ،

[١] نجم ، . ٣٩ [٢] رعد ، . ١١