تفریط و اجحاف و مغبونیت و ناهمواری و اختلاف و تفاوت بیشتر باشد ، برای تزکیه نفس و صفای روح بهتر است ؟ کدامیک از اینها ؟ یا شق سومی‌ هست و آن اینکه اوضاع اجتماعی هر جور باشد هیچ تأثیری در این امور ندارند و حساب این امور بکلی جداست . هیچ عاقلی نخواهد گفت که هر چه جامعه از لحاظ حق و عدالت آشفته‌تر باشد ، زمینه برای عقاید پاک و تزکیه نفس و عمل صالح بهتر است . حداکثر این است که کسی بگوید بود و نبود عدالت و محفوظ بودن و نبودن‌ حقوق در این امور تأثیری ندارد . عقیده بسیاری از متدینین ما فعلا شاید همین باشد که دو حساب است و ربطی به یکدیگر ندارند . اگر کسی هم این طور خیال کند باید به او گفت زهی تصور باطل ، زهی خیال‌ محال ! مطمئنا اوضاع عمومی و بود و نبود عدالت اجتماعی در اعمال مردم و اخلاق مردم و حتی در افکار و عقاید مردم تأثیر دارد . در هر سه مرحله‌ تأثیر دارد ، هم مرحله فکر و عقیده ، هم مرحله خلق و ملکات نفسانی ، هم‌ مرحله عمل .

تأثیر عدالت اجتماعی در افکار و عقاید

اما در مرحله فکر و عقیده ، ما وقتی که به ادبیات خودمان مراجعه‌ می‌کنیم و آثار ادبی و اندیشه‌های شعرای عالیقدر خودمان را می‌بینیم ، می‌بینیم که آنها در عین اینکه حقایق شناس بودند ، به حکمتهایی پی‌ برده‌اند ، افکار لطیفی داشته‌اند ، در عین حال در بعضی موارد ترشحاتی از مغز و فکر اینها پیدا شده که باعث تعجب است . مثلا می‌بینیم به مسأله‌ بخت و شانس اهمیت فراوان داده‌اند ،