قرار داده است ولی بعضی سپاسگزارند و بعضی ناسپاس ، بعضی قدردان این‌ نعمتها هستند و از این نعمتها استفاده می‌کنند و بعضی ناسپاس‌اند و این‌ نعمتها را به هدر می‌دهند ، و لهذا بعد دوباره همان اسباب و وسائل هدایت‌ را ذکر می‌کند : " « قل هو الذی انشاکم »" بگو خداست آن که شما را انشا و ابداع کرد . " « و جعل لکم السمع و الابصار »" به شما گوش و دیده‌ها داد " « و الافئده »" و دلها . گوش داد که بشنوید ، و چشم داد که ببینید ، و دل داد که بر روی این شنیده‌ها و دیده‌ها تفکر و تعمق و استنتاج کنید . همه این بحثهایی که تا به حال می‌کردیم ، فرع بر این است‌ که انسان گوشی داشته باشد آماده شنیدن ، چشمی داشته باشد آماده دیدن . همین‌طور که مفسرین گفته‌اند ، مقصود از چشم و گوش ، منحصر به همین دو حاسه نیست ، ایندو نمونه‌ای است از مجموع حواس انسان . همین‌طور که چشم‌ و گوش برای انسان دو وسیله احساس و دو کانال ارتباطی نسبت به جهان‌ خارج هستند که انسان عالم خارج را احساس می‌کند ، ذائقه انسان هم یک‌ حاسه و کانال ارتباط دیگری است ، شامه انسان هم یک حاسه و کانال ارتباط دیگری است ، لامسه انسان هم یک حاسه و کانال ارتباط دیگری است . ولی در میان حواس انسان آن‌که عمده و مهمتر است ، چشم و گوش است ، یعنی اگر ما آن سه حاسه و کانال را با مقایسه در نظر بگیریم ، مجموع اطلاعاتی که از اینها می‌رسد شاید یک صدم اطلاعاتی که از چشم تنها می‌رسد نیست ، تا چه‌ رسد که اطلاعات چشم و گوش را روی همدیگر حساب کنیم . این است که قرآن‌ چشم و گوش را که عمده حواس است ذکر فرموده است . چشم و گوش ، ما را به جهان خارج مرتبط می‌کند ، به ما از جهان‌