صفت «حسيب (حسابگر / بسنده)» بر وزن فعيل و از مادّه «حسب» است كه دو معناى اصلى دارد : نخست ، شمارش ؛ چنان كه مى گويى : «حسبت الشى ءَ أحسبه حسبا وحُسبانا ؛ آن چيز را شمردم» . دوم ، بسندگى ؛ چنان كه مى گويى : «شى ءٌ حِسَابٌ ؛ چيز بسنده» . «أحسبتُ فلانا» ، هنگامى به كار مى رود كه آنچه او را خشنود مى سازد ، به او عطا كنى . بنا بر اين ، «حسيب» در لغت ، دو معنا دارد : حسابگر و بسنده .

حسيب، در قرآن و حديث

نام «حسيب» ، در قرآن كريم سه بار و نام «حاسب» ، دو بار و تعبير «سريع الحساب (زود شمار) » ، هشت بار و عبارت «بغير حساب (بدون شمارش)» ، شش بار به كار رفته است . چنين مى نمايد كه تعبير «سريع الحساب (زود شمار) » و «أسرع الحاسبين (سريع ترين حسابرس) » و «بغير حساب (بدون شمارش)» ، در معناى نخستِ حساب (شمارش) به كار رفته اند ؛ امّا موارد كاربرد «حسيب» و «حاسب» ، در قرآن و حديث ، به هر دو معناى ياد شده تفسيرپذيرند ؛ هرچند كه معناى نخست ، نزديك تر است ؛ مانند آيه «و هر گاه شما را به درودى درود گفتند، پس با بهتر از آن ، درود بگوييد يا همان را باز گردانيد كه خداوند ، برهر چيزى حسابگر است » و يا حديثِ : «و خداوند ، ميان ما و شما در دنيا و آخرت ، حسابگر است» .