قرآن و احاديث اسلامى بر آن تأكيد دارند ، به كلّى مورد غفلت واقع شده و در شروحى كه ملاحظه شد ، حتّى به عنوان يك معنا در رديف ساير معانى ـ كه بعضا تحميل رأى خود و يا ديگران بر اين حديث شريف است ـ ذكر نشده است و اگر دانشمندان مسلمان ، اين پيام قرآن را درباره خودشناسى گرفته بودند ، اكنون بايد در علوم مربوط به انسان شناسى ، سرآمدِ همه دانشمندان جهان بودند .

پنج . مراتب خودشناسى

بى ترديد ، خودشناسى ، مانند خداشناسى ، مراتبى دارد و لذا در حديثى از پيامبر صلى الله عليه و آله مى خوانيم : أعرَفُكُم بِنَفسِهِ أعرَفُكُم بِرَبِّهِ . [١] هر كه به نفس خويش آگاه تر باشد، به خداى خويش، عارف تر است . پايين ترين مراتب خودشناسى براى عموم مردم ، ميسّر است ؛ امّا هر چه بر معلومات انسان نسبت به «خود» افزوده شود ، شناخت او نسبت به خداوند متعال ، بيشتر مى شود تا آن جا كه به معرفت شهودى «خود» ، دست يازد . آن جاست كه به معرفت شهودى حق تعالى نيز نايل مى گردد و در كنار فرشتگان و صاحبان دانش ، شاهد يكتايىِ آن وجود خواهد بود : «شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَـهَ إِلَا هُوَ وَالْمَلَـلـءِكَةُ وَأُوْلُواْ الْعِلْمِ . [٢] خدا ، گواهى مى دهد كه خدايى جز او نيست ، و نيز فرشتگان و دانشمندان» . رسيدن به اين مرتبت از معرفت ، جز از راه مجاهدت ، ميسّر نيست .

[١] . روضة الواعظين : ص ٢٠ .[٢] . آل عمران : آيه ١٨ .