خليل بن احمد فراهيدى نوشته است : متعمّق، كسى است كه در خواسته خود، مبالغه مى كند و تا پايان، آن را مى جويد. [١] همانند اين معنا را ابن منظور، در لسان العرب آورده است : متعمّق ، كسى است كه در خواسته خود، مبالغه و سختگيرى مى كند و تا پايان، آن را مى جويد. [٢] بنا بر اين ، نهايت تلاش براى رسيدن به عمق و نهايت چيزى ، در لغت، «تعمّق» ناميده مى شود .

دو . احاديثى كه واژه «تعمُّق» در آنها به كار رفته

با كاوش در موارد استعمال واژه «تعمّق» در احاديث اسلامىِ منقول در منابع فريقين ، براى پژوهشگر، ترديدى باقى نمى ماند كه مقصود از اين واژه در فرهنگ اسلامى : افراط ، تندروى و خارج شدن از مرز اعتدال است. اين احاديث را به چهار دسته مى توان تقسيم كرد :

الف ـ ستايش تعمّق نكردن در صفات خدا

دسته اوّل ، احاديثى است كه در توصيف راسخان در علم ، ترك تعمّقِ آنان در صفات خدا، بلكه در همه مسائل غيبى را مى ستايند ، مانند :

[١] كتاب العين : ص ٥٧٩ «عمق» .[٢] لسان العرب : ج ١٠ ص ٢٧١ «عمق» ، النهاية : ج ٣ ص ٢٩٩ «عمق» .