مى دهد و نوبختيان و معتزله را مخالف اين نظريه معرّفى مى كند و مى گويد : مى گويم : هر كس در روزى از روزگاران ، خداوند را بشناسد و در زمانى به او ايمان بياورد ، جز بر ايمان نخواهد مُرد و هر كس بر كفر به خداوند متعال از دنيا برود ، چنين كسى ، هرگز و لحظه اى به خدا ايمان نداشته است . اين نظر مرا ، احاديثى از امام باقر و امام صادق عليهماالسلامتأييد مى كنند و فقها و محدّثان شيعى بسيارى همين نظر را دارند و بسيارى از متكلّمان در اقصا نقاط عالم اسلام ، بر همين نظرند . نوبختيان ـ كه رحمت خدا بر آنان باد ـ با آن مخالف اند و اهل اعتزال هم با آنان هم رأى اند . [١] امّا علّامه مجلسى ، اين نظريه را به برخى از متكلّمان ، نسبت داده است . [٢] ظاهرا نخستين بار ، سيّدِ مرتضى علم الهدى ، اين نظريه را ابراز داشته و پس از او ابو اسحاق نوبختى ، شيخ طوسى ، طَبْرِسى ، ابوالفتوح رازى ، علّامه حلّى و سپس شيخ حرّ عاملى [٣] از او پيروى كرده اند . سيّد مرتضى چنين گفته است : به اجماع ، ثابت شده كه مؤمن ، سزامند ثواب دائمى است و [از سوى ديگر ، ]باطل بون حبط عمل را هم كه بيان كرديم ، و چون اين دو ثابت شد ، ناگزير ، مؤمنِ به خداى متعال و پيامبرش ، بايد به ايمانش وفادار باشد و روا نيست كه كافر شود ؛ زيرا اگر كافر شود ، اجماع بر اين است كه كفر ، كيفر دائمى ندارد . چنين چيزى ، منجر به اجتماع ثواب و كيفر دائمى مى شود . [٤] توضيح مطلب ، اين كه بر مبناى نظر سيّدِ مرتضى رحمه الله ايمان ، علّت ثواب دائم ، و

[١] اوائل المقالات للمفيد (المطبوعة في ج ٤ من كتب المؤتمر) : ص ٨٣ .[٢] . بحارالأنوار : ج ٦٩ ص ٢١٤ .[٣] . ر . ك : رسائل الشريف المرتضى : ج ٢ ص ٣٢٨ و ج ١ ص ٦٣ ، التبيان في تفسير القرآن : ج ١ ص ١٩٢ ، المصنّفات الأربعة : ص ٥ ـ ٣٧١ ، روض الجنان فى تفسير القرآن : ج ١ ص ٢١٣ .[٤] . شرح جمل العلم و العمل : ص ١٥٩ .