١٣٣٣.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ـ در وصف خداوند ـ: اوست ظاهرِ فراتر از همه چيز و چيزى بالاتر از او نيست ، و اوست باطنِ نزديك به همه چيز و چيزى نزديك تر از او نيست ؛ و او به همه چيز ، داناست .

١٣٣٤.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ـ در دعا ـ: تويى ظاهر كه فراتر از تو چيزى نيست ، و تويى باطن كه نزديك تر از تو [به اشيا ]چيزى نيست .

٣ / ٤٠

عالِم ، عليم

واژه شناسى «عالم» و «عليم»

صفت «عليم (دانا) » ، فعيل به معناى فاعل از مادّه «علم» است كه در اصل ، بر نشانه يك شى ء ـ كه با آن از غير خود متمايز مى گردد ـ دلالت مى كند . عِلم ، نقيض «جهل» و به معناى «معرفت» است . علم ، يعنى يقين ؛ و «عليم» ، مانند «عالم» ، كسى است كه متّصف به علم است .

عالم و عليم ، در قرآن و حديث

در قرآن كريم ، از علم خدا نزديك به ٢٥٠ بار ياد شده و در احاديث نيز درباره علم خدا فراوان سخن گفته شده است . در قرآن و احاديث ، آفرينش موجودات جهان و نظم و به هم پيوستگى آنها و نيز قدرت مطلق خدا ، از نشانه ها و دلايل علم مطلق خدا دانسته شده است . از آن جا كه صفت «علم» در آفريده ها نيز وجود دارد ، احاديث براى روشن نمودن معناى علم الهى ، به بيان تفاوت هاى علم خدا و علم آفريده ها پرداخته و همانند بودن آن دو را نفى كرده اند . علم الهى ، از صفات ذاتى خداست و در نتيجه ، نوپديد ، اكتسابى و از طريق ابزارها و ادوات نيست . علم خدا ، مطلق و پايان ناپذير است و خداوند به همه چيز از جمله كلّيات و جزئيات ، احاطه علمى دارد . او حتّى قبل از وجود اشيا ، به آنها علم دارد و تفاوتى ميان علم او به اشيا پيش از موجود شدن و پس از موجود شدنشان ، وجود ندارد . خداوند ، غير از «علم ذاتى » ، علم ديگرى نيز دارد كه «علم فعلى» ناميده مى شود . مقصود از علمِ فعلى ، علومى هستند كه در لوحى ثبت شده اند و از همين علم است كه خداوند به فرشتگان و پيامبران عطا مى كند و لوحى را كه برخى علوم و رخدادهاى آينده در آن ثبت شده ، به آنان نشان مى دهد . اين علم ، بر خلاف علم ذاتى ، نوپديد ، محدود و بَدا پذير است .