نكته اوّل ، اين كه دعا در كنار تلاش و به كارگيرىِ همه توان براى انجام دادن ساير دستورهايى كه بدان اشاره شد ، ثمر مى دهد ؛ بلكه بدون مجاهدت ، حقيقت دعا تحقّق پيدا نمى كند . لذا امام رضا عليه السلام ضمن حديثى تأكيد مى فرمايد : مَن سَأَلَ اللّه َ التَّوفيقَ و لَم يَجتَهِد فَقَدِ استَهزَأَ بِنَفسِهِ . [٢] هر كه از خدا توفيق جويد ، ولى تلاش نورزد ، خود را مسخره كرده است.

ب ـ مهم ترين شرايط دعا

استجابت دعا ، شرايطى دارد كه در روايات اسلامى ، به تفصيل ذكر شده اند ؛ امّا مهم ترينِ آنها ، اخلاص ، مطابقت قلب و زبان و بويژه انقطاع (قطع اميد) از اسباب و توجّه كامل به حق تعالى است ؛ بلكه شرايط ديگر ، در واقع ، مقدّمه تحقّق اين حالت براى نيايشگر است ، چنان كه نقل شده است كه پيامبر خدا ، در پاسخ كسى كه اسم اعظم خدا را مى جُست تا دعايش اجابت شود ، فرمود : كُلُّ اسمٍ مِن أَسماءِ اللّه ِ ، فَفَرِّغ قَلبَكَ عَن كُلِّ ما سِواهُ وَادعُهُ بِأَىِّ اسمٍ شِئتَ . [٣] هر نامى از نام هاى خداوند ، اعظم است . پس دلت را از غير او خالى بدار و او را با هرنامى كه خواستى، صدا بزن.

[١] . پيامبر خدا صلى الله عليه و آله مى فرمايد : «الدعاء مُخّ العبادة» (سنن الترمذى : ج ٥ ص ٤٥٦ ح ٣٣٧١ ، كنز العمّال : ج ٢ ص ٦٢ ح ٣١١٤ ؛ الدعوات : ص ١٨ ح ٨ ، بحارالأنوار : ج ٩٣ ص ٣٠٠) .[٢] . بقره : آيه ١٨٦ .[٣] . الكافى : ج ٢ ص ٤٦٦ ح ١ ، عدّة الدّاعى : ص ٣٣ ، بحار الأنوار : ج ٩٣ ص ٢٩٩ .[٤] . الكافى : ج٢ ص٤٦٨ ح٨ ، عدّة الداعى: ص ٣٣، بحار الأنوار: ج٩٣ ص٣٠٤ ح٣٩ .[٥] . كنز الفوائد : ج ١ ص ٣٣٠ ، معدن الجواهر : ص ٥٩ ، بحار الأنوار : ج ٧٨ ص ٣٥٦ .[٦] مصباح الشريعة : ص ١٢٩ ، بحار الأنوار : ج ٩٣ ص ٣٢٢ ح ٣٦ .