فتوح بسيار روى مى دهد .[پس] تا مى تواند ، سعى نمايد كه دم به دم ، متذكّر حق مى بوده باشد تا غافل نشود كه هيچ امرى ، به اين نمى رسد در سلوك ، و اين ، مددى است قوى در ترك مخالفت حق ـ سبحانه ـ به معاصى . {-٣-}

ب ـ كامل ترين مصاديق ذكر

نماز ، كامل ترين مصداق ذكر است و آيه شريف زير ، به همين نكته ظريف اشاره دارد : «أَقِمِ الصَّلَوةَ لِذِكْرِى . [٢] نماز را براى ياد من ، بر پا دار» . نماز ، اگر با آداب و شرايط آن (بويژه حضور قلب) ، انجام شود ، در گام اوّل ، همه زشتى ها و پليدى ها را از انسان دور مى كند و او را به صفت تقوا متّصف مى سازد و در گام دوم ، سالك را به بساط معرفت شهودى و قرب ومحبت الهى مى رسانَد ؛ چنان كه پيامبر صلى الله عليه و آله «نور معرفت» را از بركات نماز مى شمارد و امام على عليه السلام نماز را نردبان عروج جان براى رسيدن به خدا و زيارت او معرفى مى كند .

ج ـ حقيقت ذكر

نكته ديگر ، اين كه حقيقت ذكر ، احساس حضور در محضر حق تعالى است . از اين رو ، ذكر زبانى ، بدون توجّه قلبى ، اثر چندانى در نورانيت دل نخواهد داشت . نشانه توجّه قلبى انسان به آفريدگار جهان نيز مسئوليت شناسى در همه زمينه هاست . ذكرِ به اين معنا و بويژه تداوم آن ، بسيار دشوار است ؛ چنان كه امام صادق عليه السلام در گفتگو با يكى از يارانش ، درباره سخت ترين چيزهايى كه خدا بر خلقش واجب كرده است ، چنين فرموده است :

[١] . ده رساله ، فيض كاشانى (به اهتمام: رسول جعفريان ، چاپ نشاط ، ١٣٧١ ش) ص ٨٦ .[٢] . طه : آيه ١٤ .