جميع احكام ربوبيت و عبوديت ، در اين حديث ، خلاصه شده است . [١] طرح و ارزيابىِ آنچه در شرح اين حديث آمده ، فرصت ديگرى مى طلبد ؛ ولى به نظر مى رسد براى تبيين دقيق مقصود از آن ، توجّه به سه نكته ضرور است : ١ . تأمّل در آياتى كه اين حديث شريف ، ناظر به آنهاست ؛ ٢ . ملاحظه رواياتى كه به منزله شرح اين حديث ، شمرده مى شوند ؛ ٣ . مراجعه به فهم اصحاب امامان در مفهوم خودشناسى . بررسى آنچه درباره معانى اين حديث گفته شده ، نشان مى دهد كه نكاتى كه بدانها اشارت رفت ، يا مورد توجّه نبوده و يا كمتر مورد عنايت قرار گرفته است .

چهار . روشن ترين معناى حديث

مقتضاى دقّت در آياتى كه انسان را براى خداشناسى به خودشناسى دعوت مى نمايند و مجموع احاديثى كه مفسّر و مبيّن آنهاست و همچنين ، مراجعه به فهم برخى از اصحاب سخن شناس اهل بيت عليهم السلام ، اين است كه روشن ترين معناى حديث ، دعوت به خودشناسى و تدبّر در حكمت هايى است كه در خلقت انسان به كار رفته و حاكى از علم و قدرت بى نهايت آفريدگار اوست . اين حكمت ها كه در متن قرآن و احاديث اسلامى تشريح شده ، عبارت اند از : چگونگىِ آفرينش انسان از خاك ، چگونگى پيدايش انسان از نطفه ، تصوير جنين در رَحِم ، نفخ روح در جنين ، اختلاف زبان ها و رنگ ها ، تأمين غذاهاى مورد نياز بدن و . . . . امام صادق عليه السلام در تبيين اين راه ، آيات حكمت و آثار صنع در وجود انسان را بدين گونه جمع بندى فرموده است :

[١] . ميراث حديث شيعه : دفتر اوّل ص ١٥٧ .