دعوت كرده اند ، حديث شريف «مَن عَرَفَ نَفسَه فقَد عَرَفَ رَبَّه» مورد توجّه دانشمندان ، بويژه اهل حكمت و عرفان قرار گرفته ، توجّه به چند مطلب در اين باره ، ضرور به نظر مى رسد .

نگاهى به حديثِ «مَن عَرَفَ نَفسَه ...»

يك . سند حديث

اين حديث شريف ، در منابع مختلف روايى نقل شده است ؛ امّا سند متّصل به اهل بيت عليهم السلام ندارد . گفتنى است كه اين حديث ، يكى از يكصد سخنى است كه ابو عثمان عمرو بن بحر جاحظ (م ٢٥٥ ق) از سخنان كوتاه امير مؤمنان ، انتخاب كرده است و آن را مطلوبُ كلّ طالب من كلام أمير المؤمنين علىّ بن أبى طالب ناميده و در توصيف آن گفته است : هر سخنش با هزار سخن زيباى عرب ، برابرى مى كند . [١] بر اساس برخى روايات ، اين حديث ، پيش از اسلام نيز مطرح بوده و در صُحُف ادريس عليه السلام آمده است . از راغب اصفهانى نيز نقل شده كه در رساله «تفصيل النشأتين و تحصيل السعادتين» ، آورده است : قد رُوى إنّه ما أنزل اللّه من كتاب إلّا و فيه : «إعرِفْ نفسَكَ ـ يا إنسان ـ تَعرِفْ رَبَّكَ» . [٢] روايت شده كه خداوند ، هيچ كتابى فرو نفرستاد ، جز آن كه در آن بود: «اى انسان ! خود را بشناس ، خدايت را مى شناسى».

[١] . اين يكصد جمله را ابن ميثم بحرانى و نيز رشيد وطواط وعبد الوهّاب ، شرح كرده اند كه مجموعا در يك مجلّد ، به تصحيح و همّت مرحوم مير جلال الدين محدّث اُرمَوى به طبع رسيده است (ر . ك : هزار و يك كلمه : ج ٣ ص ١٩٤) .[٢] . هزار و يك كلمه : ج ٣ ص ١٩٩ .