شخصِی کارِی سربزند که براِی او حرام باشد، در‌حالتِی‌که شخص دِیگر همان را انجام مِی‌دهد و به او ثواب هم مِی‌دهند! زِیرا فرد اول در ظرفِیتِی است که اساساً نباِید براِی او چنِین تصورِی پِیدا شود؛ اما نفر دوم اصلاً از چنِین فضاِیِی فارغ است و وقتِی چنِین ظرفِیتِی ندارد، خدا از او چه تکلِیفِی بخواهد؟! شما به ِیک کودک دو‌ساله که فقط مِی‌تواند راه برود، چه تکلِیفِی مِی‌کنِید؟ آِیا اگر لِیوانِی را بشکند و از اِین شکستن خوشحال شود او را تنبِیه مِی‌کنِید، ِیا اِینکه به او مِی‌خندِید و جارو برمِی‌دارِید و لِیوان شکسته را جمع مِی‌کنِید؟! اما اگر همِین کار را بزرگ‌ترِی انجام دهد، او را تنبِیه مِی‌کنِید و مِی‌گوِیِید: «چرا حواست را جمع نکردِی و لِیوان را درست نگرفتِی؟!» هر چِیز جاِی خود را دارد و انسان باِید ملاحظه داشته باشد و بسِیار با ظرافت صحبت کند.

اِین مسئله حساس و دقِیق است و اِین همان مطلبِی است که بزرگان به‌صورت رمز ِیا حتِی تصرِیح تذکر مِی‌دهند که ِیک فقِیه نمِی‌تواند براِی همۀ افراد ِیک فتوا صادر کند. فتوا برحسب شراِیط مختلف است و او باِید مسائل را ملاحظه کند تا حکم و تکلِیف بتواند از مکلف مُتَمشِّی شود.

بنده خود مشاهده مِی‌کردم که وقتِی در بعضِی از موارد تکلِیفِی را از مرحوم آقا سؤال مِی‌کردند، اِیشان سرشان را پاِیِین مِی‌انداختند و هِیچ جوابِی نمِی‌دادند؛ درحالتِی‌که اگر مثلاً بنده سؤال مِی‌پرسِیدم، مِی‌فرمودند «اِین کار صحِیح است.» علِی‌کلّ‌حال گاهِی اوقات محذوراتِی وجود دارد و نمِی‌توان جوابِی داد.

نمونه‌اِی از کِیاست مرحوم مِیرزاِی شِیرازِی

در زمان مِیرزاِی بزرگ، سِیّد محمدحسن شِیرازِی ـ أعلِی الله مقامه ـ هنگامِی که اِیشان در سامراء اقامت داشتند، روزِی جمعِی از معمّمِین و غِیرمعمّم از اهالِی گناباد به منزل اِیشان آمدند و نامه‌اِی دربارۀ احوال مرحوم آِیةالله سلطان‌محمد گنابادِی ـ رضوان الله علِیه ـ صاحب تفسِیر بِیان‌السعاده به خادم مِیرزا تحوِیل دادند و