به‌طورکلِی تغِیِیر مِی‌کند، و ِیا ممکن است حکم عقل با دلِیل دِیگرِی تعارض پِیدا کند و آن را تخصِیص دهد. من‌باب‌مثال فقهاء بر مسئلۀ قرعه تأکِید دارند و ادلۀ قرعه با تعبِیر «القُرعةُ لِکلِّ أمرٍ مُشکِلٍ»[١] ثابت شده است، اما در بعضِی از موارد که با حکم عقل در تنافِی است، حکم عقل ترجِیح پِیدا مِی‌کند و آن مورد را تخصِیص مِی‌زند؛[٢]

[١]* علِیه السّلام فرمودند: ... ِیا علِی، اولِین مخلوقِی که خداوند عزّ‌و‌جل آفرِید، عقل بود. سپس خداوند به او فرمود: ”پِیش بِیا“؛ عقل جلو آمد. پس خداوند فرمود: ”حال به عقب برگرد“؛ عقل به عقب برگشت. سپس خداوند فرمود: ”قسم به عزت و جلالم مخلوقِی نِیافرِیدم که در نزد من محبوب‌تر از تو باشد؛ به‌واسطۀ تو مِی‌گِیرم و به‌واسطۀ تو اعطا مِی‌کنم و به‌واسطۀ تو پاداش مِی‌دهم و به‌واسطۀ تو عقاب مِی‌کنم.“» (محقق)

٤) الکافِی، ج ١، ص ١٢:

«علِیُّ بنُ إبراهِیمَ عَن أبِیهِ عن النَّوفَلِی عن السَّکونِی عَن أبِی عَبدِ اللهِ علِیهالسّلام، قال: قالَ رسولُ اللهِ صلِّی الله علِیه و آله و سلّم: ”إذا بَلَغَکم عن رَجلٍ حُسنُ حالٍ، فَانظُروا فِی حُسنِ عَقلِه، فَإنّما ِیُجازِی بِعَقلِه‌.“»

ترجمه: «سَکونِی از امام صادق علِیه السّلام رواِیت مِی‌کند که فرمود: رسول خدا صلِّی الله علِیه و آله و سلّم فرمود:”اگر به شما خبر رسِید که مردِی حال خوبِی دارد، حُسن و خوبِی عقلش را بررسِی کنِید، چراکه به‌واسطۀ عقلش جزا و پاداش داده خواهد شد.“» (محقق)

٥) مستدرک الوسائل، ج ١١، ص ٢٠٨:

«و عنِ النّبِیِّ صلِّی الله علِیه و آله و سلّم، أنّه قال: ”قِوامُ المَرءِ عَقلُه و لا دِینَ لِمَن لا عَقلَ لَه.“»

ترجمه: «از رسول خدا صلِّی الله علِیه و آله و سلّم رواِیت شده است که فرمود: ”ستون و قوام مرد عقل اوست و کسِی که عقل ندارد، دِین ندارد.“» (محقق)

[١١]. المحاسن، ج ٢، ص ٦٠٣؛ هداِیة الأُمّة، ج ٨، ص ٣٤٨. تهذِیب الأحکام، ج ٦، ص ٢٤٠:

«عن محمّدِ بنِ حکِیمٍ، قالَ: سَألتُ أبا الحسنِ علِیهِ السّلامُ عن شِیءٍ، فقالَ لِی: ”کلُّ مجهولٍ فَفِیهِ القُرعَةُ.“ قلتُ له: ”إنّ القرعةَ تُخطِئُ و تُصِیبُ!“ فقالَ علِیهِ السّلام: ”کلُّ ما حَکَمَ اللهُ به فَلَِیسَ بمُخطِئٍ.“»

ترجمه: «محمدبن‌حکِیم مِی‌گوِید: از امام رضا علِیهالسّلام راجع به چِیزِی سؤال کردم، حضرت فرمودند: ”در هر مجهولِی باِید قرعه انداخته شود.“ عرض کردم: ”قرعه گاهِی به خطا مِی‌رود و گاهِی درست درمِی‌آِید!“ حضرت فرمودند: ”هرآنچه خداوند به آن حکم کند، به خطا نمِی‌رود.“» (محقق)

[٢]. رسالۀ اجتهاد و تقلِید، ص ٧٠، تعلِیقه ٢ و ٣:

«مثلاً در قاعدۀ ”لا ضرر“ تشخِیص اِینکه چه حادثه و مسئله‌اِی در نظر شارع مقدّس ضرر شمرده مِی‌شود و شارع از مفهوم ضرر چه قصد و منظورِی دارد و اِینکه آِیا ضرر نوعِی هم در نظر شارع *