افق اعلى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٩٦ - جمال و كمال كاينات

نظردوم: بازهم تسبيح و تحميد تكوينى مى‌باشد ولى نه از ناحيه ارتباط علِّى و معلولى و إفاضه وجود؛ بلكه از نظر علم و قدرت و احاطه و حكمت و عظمت. خصوصاً در زمان ما؛ قرن بيست و يكم و حتى در سراسر قرن بيستم، علوم تجربى‌[١] آنقدر توسعه يافت كه جهان مادى را بنحوى معرفى كرد كه مانند آيينه صاف و شفاف علم و قدرت و حكمت و عزّت و عظمت لايتناهى حق را براى همه به نمايش گذاشت و اين وعدهِ پانزده قرن قبلِ قرآن بودكه در قرن بيست كاملًا جامه عمل پوشيد و مسلماً آينده آن را بشكل شگفت انگيزى توسعه خواهد بخشيد اين وعده قرآن را باهم بخوانيم: «سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ» (فصلت: ٥٣)؛ ما به زودى نشانه هاى (عظمت) خود را در خارج و داخل جانهاى مردم نشان خواهيم داد.

ألبته اين وعده با هر دو نظريه و نظريه سوم بعدى سازگار است (دقت شود)

نظرسوم: تسبيح و حمد همه أشياء تشريعى و إختيارى و از روى علم مى‌باشد. بلى علم و إختيار أشياء؛ مانند علم و إختيار إنسان وجن و ملك نيست، حيوان كه مسلما فاعل مختار است ولى علم او به مراتب از إنسان كمتر است، حتى در محسوسات. بلى بعضى از انواع حيوان داراى حواس قوى تر از بعض حواس إنسان است.

مطلب چهارم: امروز دانشمندان شواهد زيادى بر علم حيوانات اقامه كرده‌اند كه در مجموع قابل إنكار نيست و بعضى كتابهايى در اين مورد تأليف كرده‌اند.

درست است تجربه نمى تواند حتى علم ضعيف را براى همه حيوانات ثابت دارد، ولى كسى نمى تواند از مشاهده نظام اجتماعى زنبور عسل و مورچه گان و موريانه، به علم آنان اقرار نكند! از مجموع قصه ها و تجربيات فردى و آزمايشات دانشمندان مى‌شود مطمئن شد

[١] - فيزيك، شيمى- كيميا- بيالوژى، جيالوژى، فيزى لوژى و علم نجوم و غيره شاهدان صادق و حسى جلال و جمال- تسبيح و حمد- خداوند هستند.