افق اعلى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٣٨٧ - تسبيح موجودات آفريده شده

است نه كلمه «ما= چيز» تنها پرندگان را (با كلمه من) ضميمه مى‌كنيم؛ يعنى قدر متيقن لفظ كل (كل ذلك) است نه (كل شي‌ء) و الله العالم.

٥- مى‌شود «مَنْ فِي السَّماواتِ» را در آيه عنوان شده در اول، بغير ملائكه تفسيركرد، بقرينه: «وَ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ..» (الأنبياء: ١٩) و سوره (فصلت: ٣٨)

٦- «فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ وَ هُمْ لا يَسْأَمُونَ» (فصلت: ٣٨)؛ از اين آيه ممكن است دو مطلب استفاده شود:

اوّل: اين كه ملائكه شب و روز دارند؛ بلى ملائكه مانند جن، اجسام لطيف دارند و جسم زمان و مكان مى‌خواهد، ممكن كه كرات متحركه و مسكونه‌اى آنان از نور ستاره‌گان نزديك خود استفاده كنند و به حركت وضعى خود، روز و شب را به وجود آورند.

دوّم: غير از ملائكه در آسمان‌ها موجودات ديگرى تسبيح نمى‌كنند و گرنه مناسب بود نام هاى آنان هم ذكر مى‌شد، مگر اين كه بگوييم قيد «لا يَسْأَمُونَ» مطلوب بوده و اين قيد به ملائكه اختصاص داشته است. لذا از آيه اختصاص تسبيح به ملائكه (از موجودات آسمانى) استفاده نمى‌شود.

٧- تسبيح و تقديس به معناى تنزيه و تبرئه خداوند ذى الجلال از همه نقايص و معايب است هرچند براى موجودات مخلوق كمال شمرده شود جن و إنس و حتّى ملائكه كه قدرت تكلم را دارند مى‌شود به زبان قال و حال خداوند را تسبيح و تحميد كنند، و اين كيفيت حتّى در باره حيوانات به صوت و يا به شعور ضعيفى كه دارند نيز ممكن است و هم چنين در حق انواع موجود عاقل و فهيم در كرات ديگر. ولى در مورد جمادات و نباتات چه گونه تسبيح و تحميد تصوّر مى‌شود. ممكن است در اين جا چند نظر را بازگويى نماييم:

١- همه‌ى موجودات= حيوانات، نباتات، جمادات و حتّى حقايق ديگر فاقد عقل، در كهكشان‌ها كه فعلًا ماهيات آن‌ها را تصوّر إبتدايى هم نمى توانيم، مقدار عقل و شعور و علم‌