ابن قتیبه در چند موضع از محمد بن احمد بن ولید به نقل حدیث پرداخته است[١]. آیا وی همان محمّد بن حسن بن أحمد بن ولید (م٣٤٣ق) استاد صدوق است و یا متفاوت از وی است؟ برخی از رجالیان آن دو عنوان را متّحد مصداقی قلمداد کرده‌اند[٢]. وی معاصر كلینی و علی بن بابویه بوده و در زمینۀ فقه، حدیث، و جرح و تعدیل راویان از درخشنده‌ترین و پیشگام‌ترین چهره‌های علمی و ثقه شیعه به حساب می‌آید[٣]. اما برخی به درستی، محمّد بن أحمد بن ولید را عموی محمّد بن حسن بن أحمد بن ولید معرفی کرده‌اند[٤]. قراین نیز این رویکرد را تأیید می‌کند. از رهگذر این که ابن ولید، استاد صدوق، با واسطه احمد بن ادریس قمّی از ابن قتیبه به نقل پرداخته است. ولهذا فرض ندارد که استاد صدوق از مشایخ ابن قتیبه باشد. به علاوه، محمد بن احمد از مشایخ ابن قتیبه راوی از محمد بن عیسی نیز است که در نتیجه، وی نمی تواند از مشایخ صدوق باشد [٥].

ط. یوسف بن سخت

أبویعقوب یوسف بن سخت بصری از صحابیان امام عسكری، از مشایخ ابن قتیبه و محمد بن مسعود عیّاشی و محمد بن أحمد بن یحیی، به شمار می‌آید[٦]. گرچه ابن غضایری وی را تضعیف نموده و در عداد غالیان قلمداد کرده، اما روایات حاوی توثیق

[١]. الجامع فی الرّجال، ج ٢، ص ٥٦٥، ش ١٠٨٣١.

[٢]. رجال الکشّی، ش ٥٦ و١٠٤ و١٥٤ و٢٧٩ و٣٦٧ و٣٨٠ و٤٥٣ و٥٥٨ و٦٥٧ و٧٧٥، ٧٨٨ و٩٠٢ و٩٠٤ و٩١٠ و٩١١ و٩١٢ و٩٢٠ و٩٢٥ و٩٢٦ و٩٢٩ و٩٥١ و٩٧٩ و١٠٣٣؛ من لا یحضره الفقیه، ج ٤، ص ٤١٩، ش ٥٩١٥؛ كمال الدین و تمام النعمه، ص ٢٣٩، ٢٤٠، ح٦٠ ، ٦١ و٦٢؛ عیون أخبار الرضا†، ج ١، ص ١٠٩، ‌ح ٩؛ ج ١، ص ١٨٧، ح ١؛ ج ٢، ص ١٠٦، ح ١، ص ١٢٩ح ١؛ التوحید، ص ٧٦، ح ٣٢ و ص ٢٦٩، ‌ح ٦؛ علل الشرایع، ج ١، ص٧ و٢٥١، ح ٩؛ الخصال، ص ٥٨، ح٧٩؛ صفات الشیعه، ص ٥٠؛ الغیبة؛ ص٢٣؛ وسائل الشیعه، ج ٢، ش ٢١٧٣، ٢٢٣٢، ٢٤٠٦؛ ج ٣، ش ٣٠٦٦، ٣٧١٣؛ ج ٥، ش ٥٩٨١، ٦٩٧٧ ، ٧٠٢٩؛ ج ٧، ش ٩٤٢٢؛ ج ٨ ، ش ١١١٥٥؛ ج ١٥، ش ٢٠٦٢٦؛ ج ٥، ش٣٢١٣٣؛ مستدرك الوسائل، ج ٢، ش ٢٨٢١؛ ج ٤، ش ٥٢٠٠؛ ج ١، ش ١٣١٤٠؛ بحارالانوار، ج ١، ص ٥٠ و٥١؛ ج ٣، ص ٢٢٨؛ ج ٤، ص ٨٥ و٢٩٦؛ ج ٥، ص ٣٠؛ ج ٥، ص ١٥٧؛ ج ٦ ، ص ٥٨؛ ج ٨ ، ص ١٩٧؛ ج ١٠، ص ٣٥٢؛ ج ١٨، ‌ص ٣١٢؛ ج ٢٣، ص ١١٠؛ ج٢٣، ١٣٥؛ ج ٣٣، ص ١٠؛ ج ٤٢، ص ٦٨ ؛ ج ٤٤، ص ٢٢٥؛ ج ٤٥، ص ١٧٦؛ ج ٤٦، ص ١٩٧؛ ج ٤٧، ص ٣٢٤ و٤٠٣؛ ج ٤٩، ص ٢٦؛ ج٤٩، ص ١١٣؛ ج ٥١، ص ٤٣، ٧٥، ٧٦، ١٢٠، ١٣٤ و١٤٦؛ ج ٥٢، ص ٩٧، ١١٢، ١١٣، ٢٨٢، ٢٨٥ و٢٨٨؛ ج ٥٤، ص ٨٠؛ ج ٥٩، ص٩١؛ ج ٦٢ ، ص ١٧٦، ٢٠٤ و٣١١؛ ج ٦٣ ، ص ٣٦، ٤٨٤ و٤٩٢؛ ج ٦٥ ، ص ٢٦١؛ ج ٧٦، ص٢٣٧؛ ج٨٧ ، ص٤.

[٣]. فرقه‌های اسلامی، ص١٣٧.

[٤]. رجال الكشّی، ش١٦ و١٩٦؛ رجال النّجاشی، ش ٣١٦؛رجال الحلّی، ص٩١، ش١٩؛رجال ابن داوود، ج١، ش٣٠١؛وسائل الشیعه، ج ١٥، باب ٥٠، حدیث ٢٠٧١٧.

[٥]. رجال الكشّی، ش ١٠١٩ و ١٠٢٠؛ رجال الحلّی، ص ٦٨، ش٢٩؛التحریر الطاوسی، ص ٦٥؛وسائل الشیعه، ج٢٧، ح ٣٣٤٥٥؛مستدرك الوسائل، ج١٢، باب ٣٧، ح ١٤١٩٤.

[٦]. رجال الطّوسی، ش ٥٨٣٠؛رجال الحلّی، ص٦٨، ش٢٩؛رجال ابن داوود، ش ٥٥.