اندیشه مرحومه بودن امت اسلامی ـ که از دسته‌ای اخبار و روایات با محوریت عبارت «أمتی أمة مرحومة» قابل دریافت است ـ در صورتی که به معنای نبودن حساب بر امت مسلمان در سرای دیگر، یا عذاب افرادی از سایر امم به جای آنها باشد، ـ آن گونه که این دو معنا در برخی متون حدیثی نیز وارد شده است ـ با برخی آیات قرآن، و نیز دسته‌ای دیگر از روایات معتبر در تعارض صریح است. در این نوشتار به بررسی محتوایی این دسته اخبار و روایات پرداخته‌ایم تا میزان درستی دلالت آنها را بسنجیم. در این زمینه گونه‌های مختلف نقل این روایت را در منابع شیعی و اهل سنت مورد کاوش قرار داده‌ و تلاش کرده‌ایم تا به فهمی درست از این روایات نزدیک شویم. نتیجه این کوشش آن بوده است که باید اصطلاح «مرحومه» را در عبارت «أمتی أمة مرحومة» به معنای «شایسته شفاعت»، ـ آن گونه که برخی از محدثان سده‌های میانه نیز بیان کرده‌اند ـ ، یا «شایسته رحمت»، به عنوان گونه‌ای تمجید، ـ آن گونه که از زمینه صدور برخی نقل‌های این دسته روایات بر می‌آید ـ بدانیم. عبارت‌های متأخر موجود در این مجموعه اخبار و روایات ـ که بر معاف بودن امت مسلمان از عذاب آخرت، و نیز در افتادن افراد مشرک به جای آحاد مسلمانان در آتش دوزخ دارد ـ افزوده‌های پسین به اصل مأثور «أمتی امة مرحومة» بوده است که با هدف بیان معنای آن، به باور افزایندگان، به روایت اصلی افزوده شده‌اند.

کلید واژه‌ها: امت مرحومه، نقد مضمونی، درج، مشکل الحدیث.

درآمد

به جرأت می‌توان ادعا کرد که امروزه نقد و بررسی اخبار و روایات، یکی از مهم‌ترین و ضروری‌ترین فعالیت‌های علمی است که در حوزه مطالعات اسلامی می‌توان صورت داد. در این زمینه می‌توان دو نتیجه برای این دست از بررسی‌ها متصور بود: یکی آن که اخبار و روایات بررسی شده و اندیشه برآمده از آنها «موضوع» و بی‌پایه است که در این صورت، کوشش علمی به زدودن اندیشه‌ای انحرافی و جعلی از بدنه دین و میراث اسلامی می‌انجامد. حالت دیگر، آن که اخبار و روایات مزبور، و اندیشه حمایت شده از سوی آنها، درست است. در این صورت، با این گونه کوشش‌ها گرد و غبار زمان از چهره این دسته از روایات زدوده می‌شود و می‌توان با عرضه مجدد آنها به حل مشکلاتی که گریبان‌گیر امت اسلامی است، مدد رساند.

[١] استادیاردانشگاه فردوسی مشهد.

[٢] دانشجوی دکتری دانشگاه فردوسی مشهد.