شکل اول. تبیین مفاهیم واژگان، بدون استناد دادن معانی به فرهنگ نامه‌های زبان عربی است. این شیوه به صورت گسترده‌ای در سراسر شرح به کار رفته است. البته در این موارد می‌توان گفت ظاهراً از کتب لغت بهره‌گیری شده، اما بدون ذکر منبع آن، و یا به صورت اجتهادی بیان شده است؛ به عنوان نمونه در شرح فرازی از خطبه سوم (شقشقیه) به صورت واژه به واژه ترجمه می‌نماید و از هیچ منبعی یاد نمی‌کند؛ به عنوان نمونه:

(الفلق) الشق، قال تعالی: فالق الحبّ و النّوی (و برء) أی خلق، قیل: و قلّما یستعمل فی غیر الانسان و (النسمة) محرّکة الانسان أو النفس و الرّوح، و قد یستعمل فیما عدا الانسان و (قارّه) مقارّة قرّ معه و قیل إقرار کلّ واحد صاحبه علی الأمر و تراضیهما به و (الکظة) ما یعتری الانسان من الامتلاء من الطعام و (السغب) بالتّحریک الجوع و (الغارب) أعلی کتف النّاقة.[١]

شکل دوم. در این روش ـ که به وفور مشاهده می‌شود ـ مؤلف به ذکر منابعی می‌پردازد که از آن‌ها بهره برده است. این روش معمولاً به صورت ترجمه تک واژه‌ها به کار رفته است. گاهی در ترجمه جملات و یا اصطلاحات از این روش استفاده شده است، بخشی از این نقل‌ها نیز به جهت مقایسه و به دست آوردن معنای کامل‌تر و مناسب‌تر و برخی جهت تأیید دیگری و برخی نقد دیگری که به صورت مفصل بحث شده است. در این شرح از کتب لغت فراوانی استفاده شده است؛ از جمله قاموس المحیط فیروزآبادی،[٢] صحاح جوهری،[٣] مقاییس اللغة ابن فارس،[٤] مصباح المنیر فیومی،[٥]

[١]. همان، ج ٤، ص٣٧٥ ـ ٣٨٠.

[٢]. همان، ج ٥، ص ١٢٧ ـ ١٧١.

[٣]. همان، ج ٧، ص٤٢٤ ـ ٤٣٣.

[٤]. همان، ج ١٩، ص ٩ ـ ٢٨.

[٥]. همان، ج ٢، ص ٥٩ ـ ٦٥.