صرف نظر بحث وجوب یا جواز تقیه و نیز بحث‌های کلامی صورت گرفته در این باره، مطلبی که شایستگی بحث و دقت نظر دارد، این است که بی شک، این پدیده در عالم واقع رخ داده است[١] و در بین احادیث شیعه تعدادی از روایات در این شرایط صادر شده‌اند. حال باید دید معیارهای شناخت احادیثی که در شرایط تقیه صادر شده‌اند، کدام است؟ اهمیت این موضوع زمانی آشکارتر می‌شود که به این مطلب توجه کنیم که رکن رکین فقه، اخلاق، اعتقادات و ... ما را احادیثی تشکیل می‌دهند که برخی برخلاف واقع هستند و باید با شناخت آنها طرد شوند.

برای شناسایی احادیث تقیه‌ای از غیر تقیه‌ای ملاک‌هایی ذکر شده که برخی از جانب ائمه اطهار‰ است و برخی دیگر نیز از جانب پژوهشگران حدیث ارائه شده است. در این مقاله، پس از بیان معنای لغوی و اصطلاحی تقیه به بیان معیارهای شناخت احادیث تقیه آمیز می‌پردازیم.

مفهوم لغوی و اصطلاحی تقیه

کلمه تقیه به معنای حذر و ترس، اسم مصدر از «اتقی»، «یتقی»، «اتقاء» و حرف تاء آن در اصل «واو» بوده[٢] و هم ریشه با «تقاة»، «تقوی» و «وقایة» است؛ «وقاه»، یعنی «صانه»[٣] (او را از اذیت حفظ کرد).

[١]. وسائل الشیعه، ج٣٠، ص٤٣٤.

[٢]. الوجیزه فی الرّجال، ص ٢٦٥، ش ١٢٨٣.

[٣]. الحدائق الناضره، ج ٦ ، ص ٤٨؛ ج ١٣، ص ٢٢١.