سيناى فقاهت - موحد فاطمی، حسن - الصفحة ٢٩٦ - مصاحبه ها

است. انسان در نخستين برخورد با مسئله چنين مى‌انديشد كه زمان و مكان چه نقشى در اجتهاد مى‌تواند داشته باشد؟ ولى اگر نظرى به گذشته فقه بيفكنيم، نمونه‌هاى فراوان از اين نوع اجتهاد را در آن مى‌بينيم. فتواى معروف و تاريخى ميرزاى بزرگ شيرازى كه در مورد تحريم تنباكو صادر فرمودند بر كدام آيه و كدام روايت كه دلالت بر حرمت استعمال تنباكو دارد، استوار بود؟ آيا ميرزاى شيرازى به اصاله البرائه قائل نبود؟ چرا وقتى مى‌بيند استعمال دخانيات اساس استقلال يك حكومت به ظاهر اسلامى را تهديد مى‌كند، به حرمت آن فتوا صادر مى‌كند و براى همين هم كلمه «اليوم» را در آن به كار مى‌برند. معناى اين كلمه اين است كه شرايط، هر روز در اجتهاد اثر مى‌گذارد و گرنه خود «اليوم» نبايد در اجتهاد دخالت داشته باشد. اجتهاد، يوم به يوم ندارد؛ اما اجتهادى كه بخواهد مبناى عمل قرار بگيرد «اليوم» در آن وجود دارد و همان‌طورى كه «اليوم» وجود دارد، «المكان» هم در آن وجود دارد. پس مقصود از فرمايش امام كه: «زمان و مكان دو عنصرى هستند كه در اجتهاد نقش دارند» اجتهادى است كه مى‌خواهد در حكومت اسلامى پياده و اجرا شود وگرنه در زمان طاغوت، زمان و مكان به هيچ وجه در اجتهاد نقشى نداشت. اگر شما صد بار هم مى‌گفتيد: استعمال تنباكو حرام است، كسى گوش نمى‌داد و خود حكومت هم سدّ محكمى در مقابل اين مسائل بود.

نور علم: سؤال ديگر مربوط به روش تدريس معمول در حوزه است. الآن تنها روش مورد توجه در حوزه، متن‌خوانى است. بدين ترتيب كه استاد ابتدا محتواى يك يا دو صفحه و حتى نيم صفحه از كتاب را از خارج مى‌گويد و سپس آن را با متن و عبارات كتاب جمله به جمله تطبيق مى‌كند. در نتيجه اتمام كتاب مكاسب دو سال و بلكه براى بعضى از