ابو على گفت:امّا آن‌كس كه او خواند به تشديد«انّ»و تخفيف«لما»وجه قرائت او ظاهر است براى آن‌كه«كلاّ»منصوب است به«انّ»،و آن‌كه«لام» ابتدا براى خبر انّ شد و لام ديگر كه در فعل شد جواب قسمى مضمر است،چون دو «لام»ملتقى شدند يكى براى خبر انّ [١]و يكى براى جواب قسم،فصل كردند ميان ايشان به«ما» [٢]گفت:دليل بر آنكه«لام»دوم قسم راست آن است كه،«نون» تأكيد در آخر فعل آمد [٣]،و معنى آن‌كه:همه را،به خداى كه جزا دهد خداى.

و امّا بر قرائت آن‌كس كه«ان»مخفّف خواند و«لمّا»به تشديد،ان مخفّفه باشد از ثقيله و با [٤]تخفيف عمل دادند او را،چنان كه شاعر گفت:

و وجه مشرق النّحر كأن ثدييه حقّان
[و سيبويه گفت:سمعت عمّن اثق به من العرب ان عمرا لمنطلق.و اهل مدينه خواندند] [٥]: و ان كلا لما جميع لدينا محضرون [٦]،با تخفيف«ان»نصب كردند،گفت:و وجه عمل او با تخفيف آن است كه،او در عمل نايب فعل است و فعل با حذف عمل كند.و امّا بر قول [٧]آن‌كس كه«انّ»مشدّد خواند[يا مخفّف و «لمّا»به تشديد خواند]قرائت هر دو مشكل است براى آن‌كه«ان»كه مخفّفه باشد از ثقيله باشد با«لمّا»مشدّد[معنى] [٨]نگيرد براى آن‌كه«لمّا»به معنى«الّا» بود،و اين چنان بود كه گويى:ان زيدا الّا منطلق،و اين معنى ندارد،امّا قول العرب:نشدتك اللّه لمّا فعلت و الّا فعلت،خليل گفت معنى آن است كه:

اقسمت عليك لتفعلنّ،و انّما الّا و لمّا براى آن در او شد تا اين معنى دهد ما أسألك الّا فعل كذا،و اگرچه[] [٩]حرف نفى در لفظ نيست در معنى هست و در اين آيت اين معنى[١٩٩-پ]صورت نمى‌بندد آن در [١٠]قرائت مشكل است،اين جمله[اى است]از آنچه شيخ ابو علىّ الفارسىّ [١١]در كتاب حجّت ذكر كرد،و تضعيف كرد

[١] .آج،لب،آز:آن.

[٢] .مل+و.

[٣] .آو،آج،بم،لب،آز:در آمد.

[٤] .آو،آج،بم،لب،آز:به ما،مج:ما.

[٩] [٨] [٥] .اساس:ندارد،به قياس با نسخۀ آو،افزوده شد.

[٦] .سورۀ يس(٣٦)آيۀ ٣٢.

[٧] .آو،آج،بم،مل،لب،آز:قرائت.

[١٠] .آو،آج،بم،مل،لب،آز:دو.

[١١] .همۀ نسخه بدلها،بجز مل:ابو على فارسى،مل:ابو على پارسى.