از زفير و شهيق باشد،و آن[دو] [١]نوع عذاب است،و معنى آن‌كه:ايشان را زفير و شهيق باشد الّا ما شاء ربّك من انواع العذاب،جز آنچه خداى خواهد به ايشان از انواع عذاب.و در اين وجه«الّا»به معنى سوى باشد.

و وجه پنجم آن است كه:اين استثناء،نه به معنى نقصان باشد از مدّت خلود،و انّما تنبيه بود بر آنكه،آنچه باشد از عذاب و ترك عذاب به مشيّت و ارادت و اختيار خداى باشد،چنان كه يكى از ما گويد:و اللّه لأضربنّك الّا ان ارى غير ذلك،و او را همه عزم ضرب او باشد و لكن معنى آن بود كه:اگر خواهم كه نزنم [٢][تو را توانم] [٣]و متمكّنم از آن،و معنى آيت آن بود كه:من عذاب كنم ايشان را مگر خواهم كه نكنم، چه من از آن متمكّنم و برآن قادر،و آيت عبارت از قدرت و نفاذ مشيّت بود.

و وجه ششم [٤]آن است كه:مراد به استثناء به مشيّت آن است كه تا خلود مؤكّد و مؤبّد كند،نه آن‌كه نقصان كند و اخراج كند چيزى از او،و انّما تعليق مى‌كند آن را به جارى مجراى محال تا محال شود،براى آن‌كه خداى تعالى نخواهد الّا تخليد و تأبيد ايشان در ثواب و عقاب،و مثال [٥]چنان بود كه كسى گويد:و اللّه لاهجرنّك [٦]الّا ان يشيب الغراب و يبيضّ القار،يعنى هرگز با تو وصلت نكنم،تعليق كرد به آنچه معلوم است كه نباشد.

و وجه هفتم آن است كه:آيت اوّل خاصّ [٧]بود به فسّاق اهل صلات كه ايشان مستحقّ عقاب باشند[بر معاصى و مستحقّ ثواب باشند بر ايمان و طاعت.پس ايشان در دوزخ مخلّد باشند] [٨]،يعنى طويل المدّة [٩]،الّا ما شاء ربّك من اخراجهم الى الجنّة للثّواب على ايمانهم و طاعاتهم [١٠]،و روا باشد كه گويند:مراد به آيت [١١]، عموم است و آيت عامّ است در كفّار و فسّاق الّا ما شاء ربّك من اخراج من اخرجه

[٨] [٣] [١] .اساس:ندارد،به قياس با نسخۀ آو،و ديگر نسخه بدلها افزوده شد.

[٢] .مل:بزنم.

[٤] .مل:شيشم.

[٥] .مل:حال.

[٦] .آو،آج،بم،مج،لب،آز:لاهجرتك.

[٧] .اساس:خلوص،به قياس با نسخۀ آو،و ديگر نسخه بدلها،تصحيح شد.

[٩] .همۀ نسخه بدلها+باشند.

[١٠] .آج،لب،آز:طاعتهم.

[١١] .همۀ نسخه بدلها،بجز مل و مج:آيات.