پشت سر پيامبر و ابوبكر و عمر و عثمان نماز خواندم، آنان نماز را با «الحمد للّه‌ ربّ العالمين» آغاز مى‌كردند و بسم اللّه‌ الرحمن الرحيم را نه در ابتداى قرائت، تلاوت و نه در انتهاى آن ذكر نمى‌كردند. (٧١)

نقد دو روايت

اين دو روايت با روايت حاكم از انس بن مالك كه مى‌گويد: از رسول خدا(ص) شنيدم كه بسم اللّه‌ الرحمن الرحيم را بلند قرائت كرد، معارض است و به دليل اين تعارض نمى‌توان به اين دو روايت اعتماد كرد.

سخن فخر رازى در پاسخ به اين دو روايت ـ كه عمده‌ترين دليل قائلان به جواز ترك بسم اللّه‌ الرحمن الرحيم در آغاز قرائت و يا آهسته خواندن آن است ـ كافى است. وى چنين گفته است:

شيخ ابو حامد اسفراينى گفته است: در اين باب از انس بن مالك شش روايت نقل شده است؛ اما حنفيه از او سه روايت نقل كرده‌اند: اولين روايت، اين سخن انس است كه پشت سر رسول خدا(ص) و ابو بكر و عمر و عثمان نماز خواندم و آنها نماز را با الحمد للّه‌ ربّ العالمين آغاز كردند.

روايت دوم، اين سخن اوست كه آنها نماز را با بسم اللّه‌ الرحمن الرحيم آغاز نكردند.

روايت سوم، اين سخن انس است كه از هيچ يك از آنها نشنيدم كه در نماز بسم اللّه‌ الرحمن الرحيم را قرائت كند.

اين سه روايت، ديدگاه حنفيه را تقويت مى‌كند. اما سه روايت ديگر وجود دارد كه با ديدگاه آنها تناقض دارد:

(٧١) صحيح مسلم، ج٢، ص ١٢، باب حجة من قال لايجهر بالبسملة.