١ـ ١. الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ، قَالَ: قُلْتُ: لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ(ع) كَمِ التَّعْزِير؟ فَقَالَ: دُونَ الْحَدِّ. قَالَ: قُلْتُ : دُونَ ثَمَانِينَ؟ قَالَ: فَقَالَ: لَا وَ لَكِنْ دُونَ الْأَرْبَعِينَ فَإِنَّهُ حَدُّ الْمَمْلُوكِ. قَالَ: قُلْتُ: وَ كَمْ ذَلِكَ؟ قَالَ: قَالَ: عَلَى قَدْرِ مَا يَرَى الْوَالِى‌مِنْ ذَنْبِ الرَّجُلِ وَ قُوَّةِ بَدَنِهِ؛ (٢٠)

حمّاد بن عثمان نقل مى كند كه به حضرت امام صادق(ع) عرض كردم: ميزان تعزير چقدر است؟ فرمودند: كمتر از حد. عرض كردم: كمتر از هشتاد ضربه؟ حضرت فرمودند: نه، بلكه كمتر از چهل ضربه كه حد مملوك است. عرض كردم: و آن(كمتر از چهل ضربه)چقدر است؟ فرمودند: به اندازه‌اى كه حاكم با درنظر قراردادن گناه شخص و توانايى او صلاح بداند.

بررسى: اين روايت از لحاظ سندى به صحيحه حماد بن عثمان شهرت يافته‌است و دلالت آن در مفاد قاعده التعزير دون الحد روشن است و شايد بتوان گفت واژگان و اصل قاعده التعزير دون‌الحد برگرفته از همين روايت است و در بحث تعزيرات، كه همواره به اين روايت استناد مى‌شود مى‌توان گفت داراى شهرت فتوايى در ميان اصحاب است. اما مناقشاتى نيز در دلالت اين روايت شده است:

اول آنكه كمترين ميزان حد در اين روايت هشتاد ضربه بيان شده؛ در حالى كه كمترين ميزان حد، حد قوادى ٧٥ ضربه است.

دوم آنكه بر اساس اين روايت ملاك در حداكثر تعزيرات، حد برده؛ يعنى چهل ضربه است كه نبايستى به آن برسد، بلكه بايد همواره كمتر از آن باشد كه اين

(٢٠) ثقة الاسلام كلينى، كافى، ج٧، دار الكتب الإسلامية، تهران، ١٣٦٥ش ، ص ٢٤١.