بسيارى از فقها متعرض چنين بحثى نشده‌اند، ولى ما مخالفى نيز در اين مسئله نيافتيم، ليكن سخن در اين است كه آيا اين مجازات به عنوان مجازات حدى از سوى شارع تعيين شده است يا نوع خاصى از تعزير است كه قاعده التعزير دون‌الحد را تخصيص مى‌زند؟ با تأمل در صدر و ذيل روايات شايد بتوان گفت اين حكم، مجازات حدى است و خارج از تعزيرات است و نوع حد آن ارتداد است و ارتكاب چنين جرمى نشانه ارتداد شمرده مى‌شود.

از آنجا كه صاحب جواهر اين روايت را در بحث ارتداد ذكر كرده (٧٥)، شايد بتوان گفت كه ايشان نيز از روايات همين مطلب را فهميده است و همين طور آيت اللّه‌ گلپايگانى كه روايت را در بحث انكار ضرورى دين مطرح كرده است. (٧٦)

اصل صحيحه عبدالرحيم چنين است: مسلمان كافر نمى‌شود، مگر به سبب

(٧٢) ملاذ الاخيار في فهم تهذيب الاخبار، ج ١٦، ص ٢٩٨.
(٧٣) محقق حلى؛ الجامع للشرايع، ص ٥٦٩.
(٧٤) مبانى تكملة المنهاج، ج ٤١، ص ٤١٨.
(٧٥) جواهر الكلام، ج٤١، ص٣٤٥ .
(٧٦) آيت اللّه‌ گلپايگانى، كتاب الطهارة، دار القرآن الكريم ، مقرر: محمد هادى مقدس نجفى، قم، ١٤٠٧ ق، ص٣٠٧ .