حكم مى‌كند، گويا در صدد بيان اين نكته است كه تعزير نبايد به اندازه حد برسد و همسنگ و هم تراز آن قرار گيرد؛ مثلاً مجازات جرمى نزديك به زنا يك تازيانه كمتر از صد تازيانه مقرر مى‌شود يا مجازات جرمى كه شبيه قذف است، يك تازيانه كمتر از هشتاد تازيانه تعيين مى‌شود. اين اشعار ممكن است تا حد ظهور پيش رود كه مجازات تعزيرى نبايد به پاى مجازات حدى برسد.

جمع‌بندى روايات

روايات مستند اين قاعده را در يك جمع‌بندى كلى به چند دسته تقسيم كرديم. نخست؛ رواياتى كه به طور صريح بيان مى‌كردند كه تعزير كمتر از حد است. مناقشات و ابهاماتى در سند و دلالت اين روايات مطرح شده است كه نمى‌توان آنها را ناديده گرفت. اما با اين حال، ظهور اين دسته از روايات در اين قاعده انكارناپذير است و فهم عموم فقها نيز مؤيدى بر اين برداشت است.

دسته دوم از روايات كه نفى حد و اثبات تعزير مى‌كردند، اشعارى به قاعده مذكور دارند و شايد اين اشعار به حد ظهور نيز برسد.

در دسته سوم، مقدار تعزير كمتر از مجازات حد قرار داده شده است. اين دسته از روايات به طور صريح بر اين قاعده دلالت ندارند، اما نوعى اشعار از آنها فهميده مى‌شود و مى‌توان آن را به عنوان مؤيدى در كنار ساير دلايل پذيرفت.

در مجموع اگرچه اشكالات و مناقشاتى در روايات وارد شده، اما مفهوم قاعده از آنها به روشنى به دست مى‌آيد.

بررسى اقوال فقها در تفسير قاعده

همان طور كه بيان شد، التعزير دون‌الحد به عنوان قاعده‌اى مسلّم در فقه شيعه قلمداد مى‌شود كه مى‌توان آن را اجماعى و اتفاقى ميان علما تلقى كرد، اما در