شيخ صدوق در موارد چندى از مسائل ارث، بعد از نقل رأى فضل بن شاذان (م ٢٦٠) و مخالفت با آن، او را به پيروى از قياس متهم مى‌كند، (١١) در حالى كه فضل در كتاب «الايضاح» بر فقيهان اهل سنّت به جهت دورى از كتاب و سنّت و پيروى از قياس خرده گرفته است. (١٢) شيخ اسداللّه‌ تسترى از برخى فقيهان نقل مى‌كند كه بزرگانى از اصحاب همچون زراره، جميل بن درّاج وعبداللّه‌ بن بكير، به رأى و قياس عمل مى‌كردند. (١٣) در منابع روايى نيز شواهدى بر اين ادعا يافت مى‌شود. (١٤)

داورى در زمينه چنين نسبت هايى به بزرگان اصحاب ائمّه(ع) نيازمند تحقيقى همه جانبه است كه از دامنه موضوع اين نوشتار خارج است، اما چنين نسبت هايى اجمالاً گوياى اين نكته است كه به طور طبيعى فهم و تفسير اصحاب امامان(ع) از شريعت، همچون ديگر عالمان دينى، يكسان نبوده و همين امر منشأ بروز اختلاف و نسبت هايى اين چنين شده است. اتهام به پيروى از رأى و قياس، و يا گرفتار شدن در مهلكه جبر و تشبيه، حكايت از بقاى نزاع ديرپا و فراگير عقل گرايى و تعبد گرايى در فهم دين و شريعت در ميان ياران و مصاحبان ائمّه(ع) دارد.

امامان معصوم(ع) از ظرفيت‌ها و فهم‌هاى گوناگون اصحاب خود و همچنين انگيزه‌هاى پسنديده و ناپسند آنان در تفسير و درك كلامشان آگاه بودند و به مقتضاى آن با آنان سخن مى‌گفتند. امام صادق(ع) مى‌فرمايد:

إنّي لأحدّث الرجل الحديث و أنهاه عن الجدال و المراء في دين اللّه‌ و أنهاه عن

(١٠) رسائل المرتضى، ج٣، ص٣١١.
(١١) من لايحضره الفقيه، ج٤، ص٢٧٠ و ٢٧٥.
(١٢) الايضاح، ص٢٤٣.
(١٣) كشف القناع، ص٨٣.
(١٤) الاستبصار، ج٣، ص٢٧١ و ٢٧٦. اختيار معرفة الرجال، ص ١٥٦ و ١٨٨.