٨. احباط: حبط عمل به معنى بطلان ثواب آن است (٤١) و حبط به فساد و هدر نيز تفسير شده است (٤٢) برخى از محققين گفته‌اند: حبط عبارت است از اسقاط همراه با محو و مرادف بطلان و هدر و فساد نيست. (٤٣) برخى ديگر احباط را به ابطال طاعت به وسيله معصيت يا ابطال ثواب طاعت به وسيله عقاب معصيت تعريف كرده‌اند. (٤٤) حاصل سخن اينكه مقصود از احباط ساقط كردن اثر و نتيجه مطلوب مانند ثواب و اجرى است كه بر عمل مترتب مى‌شود، به خلاف ابطال كه مقصوداز آن ساقط كردن نفس عمل يا اعم از آن و آثار آن مى‌باشد.

واژه احباط عمل در موارد متعددى در قرآن كريم آمده است و علماى كلام راجع به حقيقت آن و مراد از آن بحث كرده اند كه در مدخل احباط به آن اشاره خواهد شد.

سوم، اقسام ابطال:

بر اساس آنچه گذشت مى‌توان ابطال را به چهار قسم تقسيم كرد:

١. ابطال شرعى

٢. ابطال قضايى

٣. ابطال معاملى

٤. ابطال تكوينى

١. ابطال شرعى: ابطال شرعى عبارت است از حكم شارع به بطلان فعل يا تصرفى البته مراد از ابطال شرعى اين نيست كه شارع ابتدا و اصالتاً بطلان را براى فعل يا تصرفى تشريع كرده باشد، بلكه مقصود اعم است از مجعول شرعى اصلى و تبعى؛ يعنى بطلان

(٤٠) الايضاح في شرح اشكالات القواعد، ج٢، ص٤٣٦ ؛ مستند الشيعه، ج١٧، ص١٤٤ ـ ١٤٧.
(٤١) الصحاح، ج٣، ص١١١٨.
(٤٢) مصباح المنير، ج١، ص١١٨.
(٤٣) التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج ٢، ص ١٥٧ و ١٥٨.
(٤٤) رسائل شريف المرتضى، ج٢، ص ٢٦٤.