مخالفت امامان شيعه(ع) با قياس و اجتهاد به رأى چنان همه جانبه و آشكار بود كه اين موضع‌گيرى به شعار مذهب تبديل گرديد (٨) و پس از آن تقريباً هيچ فقيه شيعى در عصر حضور يا غيبت از اين باور كه به ضرورى مذهب بدل شده بود، دست بر نداشت و عقل گراترين فقيهان يا نحله‌هاى فقهى در تاريخ فقاهت شيعه جرأت نيافتند از قياس دم زنند و يا حدّ اقل بر آنچه در روند استنباط برگزيده‌اند، چنين نامى نهند. از سوى ديگر، انتساب به قياس حربه‌اى شد كه بسيارى از فقيهان ـ به حق يا به ناحق ـ به برخى از فقهاى عقل گراى مخالف خود مى‌دادند و بدين سان آن را دستاويزى براى تخطئه آنان قرار داده بودند.

برخى بر اين باورند كه جنبش علمى اهل بيت(ع) در مخالفت با ديدگاه اصحاب رأى و قياس در ميان اهل سنت، به تضعيف جناح آنان و تقويت اصحاب حديث در ميان عامه منجر گرديد و يا حداقل از شتاب حركت عقل گراى افراطى كاست و سبب تعيين حدود و ضوابط براى قياس و اجتهاد به رأى در ميان مذاهب اهل سنّت گرديد. (٩)

با اين وجود نمى‌توان از نظر دور داشت كه حتى در عصر حضور امامان(ع) نيز شواهدى بر اختلاف ميان اصحاب ايشان در ميل به فقهى عقل گرا و يا نصّ گرا وجود دارد. سيد مرتضى در ضمن استدلال بر بطلان حجّيت خبر واحد، به تضعيف جمع زيادى از راويان احاديث ائمّه(ع) مى‌پردازد و يادآور مى‌شود كه در ميان اين راويان گروه زيادى از واقفيه، غُلات، اصحاب حلول، مشبّهه و مجبّره يافت مى‌شوند، سپس مى‌گويد:

همه قميّين بدون استثناء ـ مگر شيخ صدوق ـ در گذشته از مشبّهه و مجبّره بوده‌اند و كتاب‌هاى آنان شاهد بر اين مطلب است.... در ميان راويان اخبار نيز برخى همچون فضل بن شاذان و يونس بن عبدالرحمن و جماعت شناخته شده ديگرى

(٨) وسائل الشيعه، ج٢٧، ص٣٥؛ بحارالانوار، ج٢، ص٢٨٣.
(٩) «مكتب فقهى اهل بيت(ع)»، سيد محمود هاشمى شاهرودى، فقه اهل بيت(ع) (فصلنامه تخصصى)، شماره ٣٢((زمستان ٨١)، ص١٣.