مورد دوم: در اين روايات در مورد ترتيب شبها اختلاف وجود دارد؛ زيرا طبق تصريح روايت بخارى كه در آن آمده بود: «عده‌اى به پيامبر(ص) اقتدا كردند، آنگاه شب بعد نيز نماز خواند»، شبهايى كه پيامبر(ص) نماز تراويح را به جماعت خوانده، متوالى بوده است. اما مطابق تصريح روايت ابوذر، اين شبها متوالى نبوده‌اند؛ زيرا پيامبر (ص) در شبهاى بيست و چهارم، بيست و ششم و بيست و هشتم با آنها نماز تراويح را اقامه كرده است.

مورد سوم: در اين روايات در مورد تاريخ اين شبها نيز اختلاف وجود دارد. آنچه از اكثر اين روايات فهميده مى‌شود اين است كه پيامبر(ص) در اوايل ماه رمضان با آنها نماز تراويح را به جا آورده است، در صورتى كه صريح روايت ابوذر اين است كه پيامبر(ص) اين نماز را در دهه آخر ماه رمضان به جماعت خوانده است.

با توجه به اين اختلافها چگونه مى‌توان به مضامين اين روايات اطمينان كرد؟!

٢. وابسته نبودن تشريع احكام شرعى به تمايل و رغبت مردم

اين سخن پيامبر(ص) كه «.. خشيت أن تفرض عليكم فتعجزوا عنها؛ يعنى: ترسيدم كه اين عمل بر شما واجب شود و شما از عهده آن بر نياييد»، حاكى از آن است كه تشريع احكام شرعى، تابع استقبال و پشت كردن و دست كم، تابع استقبال مردم از يك عمل است و معناى اين سخن اين است كه اگر مردم به عملى رغبت نشان دهند ممكن است آن عمل واجب شود، در صورتى كه معيار وجوب يك عمل، وجود مصلحت شديد در آن عمل است، خواه مردم، رغبتى به آن عمل نشان بدهند و خواه نشان ندهند. بنابراين تشريع احكام خداوند تابع تمايل يا عدم تمايل مردم نيست، بلكه تابع ملاكات واقعى است؛ به اين معنا كه وجود مصلحت شديد، موجب تشريع يك حكم و نبود آن مصلحت، موجب عدم تشريع مى‌شود.

شارحان صحيحين چون متوجه اين اشكال شدند، براى حل آن به تكاپو افتادند؛ ابن