٤. ابطال تكوينى: ابطال تكوينى عبارت است از تباه كردن و از بين بردن چيزى حقيقتاً، خواه حسى باشد و خواه نظرى يا معنوى (٥٣). ابطال كتب ضلال،ابطال باطل، ابطال رأى و ابطال ادعاى نبوت و مانند آن از اين قسم است. در مورد ابطال رأى گرچه رأى وجود حقيقى در عالم عينى ندارد ولى نزد اهل منطق، در عالم ذهن وجود حقيقى دارد.

چهارم، اسباب ابطال:

سبب ابطال اعمالى كه متعلق احكام و آثار شرعى هستند، عدم مطابقت عمل انجام شده با متعلق حكم تكليفى يا موضوع اثر شرعى آن عمل باشد، خواه اين عدم مطابقت از جهت فقدان جزء يا شرط باشد يا به جهت مانع شرعى يا عقلى. همه آنچه به عنوان اسباب و موجبات ابطال يا اقسام آن ذكر مى‌شود از اين ضابطه كلى خارج نيست كه در اينجا به آنها مى‌پردازيم:

١. اخلال در جزء: اخلال در جزء داراى صور و حالات مختلف است كه حكم هر صورت با صورت ديگر فرق دارد:

اوّلاً، اخلال در جزء گاهى به افزودن يك جزء ديگر، يا تكرار يكى از اجزاى عمل تعبّدى است كه كيفيت خاصى در آن معتبر است، مانند اين كه چيزى را كه خارج از ماهيت نماز است به آن بيفزايد يا مثلاً ركوع را در آن تكرار كند. (٥٤)

گاه اخلال به جزء به صورت نقصان است كه با ترك يكى از اجزاى عمل مثل ترك ركوع در نماز يا نياوردن ايجاب و قبول در عقد محقق مى‌شود. (٥٥) برخى از فقها اخلال به

(٥٣) قواعد الأحكام، ج٣، ص٢٥ ؛ روضة البهيّه، ج٥، ص١٧٣ ؛ مسالك الأفهام، ج٧، ص٢٥٧ ؛ تحرير الوسيله، ج٢، ص ٢٤٤ م٣ .
(٥٤) الكافى في الفقه، ج ١١٨؛ ذكرى الشيعه، ص ٢١٩؛ مدارك الأحكام، ج٣، ص٣١٩؛ جواهر الكلام، ج١١، ص٣١٤؛ عروة الوثقى، ج٣، ص٢٠٨، م٣.
(٥٥) الروضة البهيّه، ج١، ص٦٩٦ ؛ حدائق الناظره، ج ١٨، ص٣٥٩ ؛ مستند الشيعه، ج ٧، ص٧٥ ؛ عروة الوثقى، ج٣، ص ٢٠٨، م٣.