خلاصه اينكه با فرض فتواى جازم به يك طرف، نمى‌توان طرف ديگر را احتياط واجب كرد. مثل اينكه اگر در ركعت سوم و چهارم نماز به نحو فتوا،يك تسبيح را كافى دانستيم، ديگر نمى‌توانيم ذكر دو تسبيح ديگر را احتياط واجب كنيم. بلى، به نحو احتياط مستحب مانعى ندارد.

٢. روشن است كه اگر به طواف از طبقه دوم، عرفاً «طواف كعبه» نگويند و صدق عرفى طواف محرز نباشد، به هيچ روى طواف از طبقه دوم كافى نيست. باتوجه به اينكه از پاسخهاى مذكور استفاده مى‌شود كه برخى از پاسخ دهندگان، صدق عرفى طواف در بالا را احراز كرده‌اند؛ مانند «الف» و «ط» و برخى عدم صدق عرفى را احراز كرده‌اند؛ مانند «ح (١)» و برخى در صدق و عدم صدق، مردّد بوده‌اند؛ مانند «ج»، «د» و «ز». برخى هم، چون طواف در بيرون مقام را ـ ولو در صحن ـ صحيح نمى‌دانند، فرموده‌اند: طواف از طبقه بالا كافى نيست؛ مانند «هـ».

٣. در بيان ملاك صدق عرفى طواف هم پاسخها مختلف است:

جـ) كف طبقه دوم مسجد الحرام اگر به قدر قامت طواف كننده، پايين‌تر از نقطه محاذى پشت بام كعبه نباشد، طواف از طبقه دوم صحيح و مجزى نيست... .

د) چنانچه احراز شود كه طبقه دوم بالاتر از كعبه است، طواف از بالا كفايت نمى‌كند... .

ز) چنانچه كعبه مقدس از طقبه دوم پايين‌تر نباشد، احتياط واجب آن است كه علاوه بر اينكه در طبقه دوم طواف داده مى‌شوند، استنا به هم بنمايد.

روشن است كه مفاد پاسخ «ج» اين است كه براى صدق طواف بايد قامت طواف كننده از كعبه بالاتر نباشد و حتّى اگر فقط سر و گردن، هم از كعبه بالاتر باشد، عرفاً طواف صدق نمى‌كند، ولى مفاد «د» و «ز» اين است كه اگر كف طبقه دوم اندكى پايين‌تر از پشت

(١) صاحب اين فتوا طواف از بيرون مقام را در صحن مسجد كافى مى‌داند، ولى با وجود اين، طواف از طبقه بالا را صحيح نمى‌داند. ر.ك: مناسك حج،(با دوازده حاشيه)، ص٢٤٦.