سجده بر خاك، شن، سنگ و ريگ، نشان دهنده اين فروتنى و تذلّل نيست؛ زيرا فروتنى و تذلّلى كه در سجده بر اين امور وجود دارد، به مراتب، آشكارتر و روشن‌تر از تذلّلى است كه در سجده بر حصير و بوريا وجود دارد؛ چه رسد به سجده بر لباسهاى فاخر و فرشهاى پرپشت و طلا و نقره. البته سجده بر همه اين موارد، سجده است، اما عبوديت و بندگى، در سجده بر خاك و امثال آن، از جسده بر هر چيز ديگرى آشكارتر است.

اماميه در سفر و غير سفر، به سجده بر زمين ملتزم و مقيّدند و سجده بر غير زمين را جايز نمى‌دانند؛ مگر بر چيزى كه از زمين روييده شده باشد؛ البته مشروط بر اينكه خوردنى و پوشيدنى نباشد. به دليل روايات متواترى كه از پيامبر اكريم(ص) و اهل بيت(ع) و اصحاب او رسيده است، جايز نمى‌دانند كه به هنگام نماز و در حال صحّت و سلامتى، بر غير زمين و روييدنيهاىِ از آن سجده شود. بعداً(در خلال بحث) روشن خواهد شد كه روش اصحاب پيامبر(ص) التزام به سجده بر زمين و روييدنيهاىِ از آن بوده است و عدول از اين سنّت در زمانهاى بعد روى داده است.

اختلاف نظر فقها در شرايط محل سجده

مسلمانان بر وجوب دو بار سجده در هر ركعت از ركعتهاى نماز، اتفاق نظر دارند و دراينكه اين سجده در مقابل چه كسى بايد باشد هم اختلافي ندارند؛ چرا كه اين خداى سبحان است كه آنچه در آسمانها و زمين است، از روى اطاعت يا اكراه، او را سجده مى‌كنند (١)و اين كلام خداوند، شعار هر مسلمان است كه: {...لاَتْسجُدُوا لِلشَّمْسِ وَ لاَلِلْقَمَرِ } {وَاسْجُدُوا للَّهَ الَّذِي خَلَقَهُنَّ... } (٢)؛ [خورشيد و ماه را سجده نكنيد، بلكه خداى را كه آنها را آفريد، سجده كنيد].

اختلاف مسلمانان تنها در شرايط محلّ سجده است؛ يعنى جايى كه سجده كننده،

(١) اشاره به كلام خداوند است كه مى‌فرمايد: وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَاْلأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً وَ ظِلاَلُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَاْلآصَالِ (رعد/ ١٥).
(٢) فصّلت / ٣٧.