اگربخواهيم همه ابواب (١)را به تفصيل ذكر كنيم، سخن به درازا مى‌كشد. همچنين عين همين مسائل در جوامع روايى و فقهى (٢)و برخى رساله‌هاى عمليه جديد بيان شده است. (٣)

يكى از فلاسفه و فقهاى معاصر، در كتاب فلسفه دين از عنوان «فقه اخلاقى» در ارتباط با قلمرو مسائل فقهى ياد كرده است. اين عنوان در شمار تقسيمات ديگر فقه است؛ مانند فقه العرفان و فقه العبادة (٤)و در مقام تعريف فقه به مفهوم واقعى و گسترده آن آمده است: فقه عبارت است از علم به همه احكام، آنچه يك مكلّف در دو حوزه مادّى و معنوى انجام مى‌دهد و يا ترك مى‌كند؛ احكامى كه با ادّله چهار گانه كتاب، سنّت، اجماع و عقل كه مصالح و مفاسد حيات معقول انسان را بيان مى‌كند و سعادت دنيا و آخرت انسان، وابسته به آن است، به خداوند نسبت داده مى‌شود (٥)و سپس مى‌افزايد: مولوى در دفتر اوّل مثنوى از اين فقه با اين قلمرو گسترده به «فقه اكبر» تعبير كرده است. (٦)

براى صحّت و درستى عنوان «فقه اخلاق» در كنار ساير تقسيم بنديهاى فقهى، علاّمه جعفرى به اين حديث نبوى(ص) استدلال مى‌كند: «بعثت لأتمّم مكارم الاخلاق»؛ بنابراين، اخلاق، يكى از ابعاد پويا در رسالت انبيا را تشكيل مى‌دهد و در نتيجه، وارد حوزه فقه به مفهوم عامّ خود مى‌گردد (٧).

نكته سوم:يكى از شرايط فقيه صاحب فتوا كه مردم براى اخذ فتوا به او مراجعه مى‌كنند، «عدالت» است و عدالت عبارت است از «ملكه‌اى كه شخص دارنده آن ملكه

(١) ١٠١ باب در واجب و حرام و مستحب و مكروه آمده است.
(٢) ر.ك: مهذّب الاحكام، ج١٥.
(٣) توضيح المسائل آية اللّه‌ شيخ حسين مظاهرى، بخش ملحقات، ص٤٣٥-٥٢٧.
(٤) محمّد تقى جعفرى، فلسفه دين، ص١٨٨، چاپ اوّل.
(٥) همان، ص١٧٧ و ١٨٨.
(٦) همان، ص١٨٨ و نيز ر.ك: مثنوى معنوى، باب اوّل، مقدّمه.
(٧) همان، ص ١٩٩.