مى‌گردد، تصوّر ديگرى از معناى جزا نداريم. چنين تصوّرى از جزا و ترديد در جزاى معنوى موجب پيدايش اين برداشت مى‌شود كه قواعد شرعى عبادى در شمار قواعد اخلاقى كه تنها داراى الزام درونى است، قرار گيرد و قواعد شرعى ديگرى كه غير حكومتى است، اين قواعد عبادى و اخلاقى را تأييد و تصديق مى‌كند؛ در نتيجه، اين دسته ازقواعد شرعى به عنوان امور تاريخى و در حدّ يك اعتقاد شخصى و فردى تلقّى شده، تنزّل مى‌يابد. بحث از اين قواعد با اين فرض و برداشت، يا از شاخه‌هاى تاريخ حقوق و يا صرفاً يك بحث نظرى دينى به حساب مى‌آيد و نه بيشتر از آن. به اين ترتيب، قواعد عبادى شرعى و قواعد اخلاقى از قاعده حقوقى جدا مى‌شود.

براى پاسخ به اين برداشت ناصواب، در اينجا به اثر و پيامد جزاى اخروى و دنيوى در توجيه رفتار فردى و اجتماعى انسان در شريعت اسلامى اشاره مى‌كنيم:

الف) جزاى اخروى:اجراى مجازات اخروى را خداوند جلّ جلاله خود در روز قيامت به عهده دارد؛ چنان كه فرمود: {يوم تجد كلّ نفس ما عملت من خير محضرا و ما عملت من سوء تودّ لو انّ بينها و بينه امداً بعيداً و يحذّركم اللّه‌ نفسه و اللّه‌ رئوف بالعباد } (١). نيز مى‌فرمايد: {فليحذر الّذين يخالفون عن امره ان تصيبهم فتنة او يصيبهم عذاب أليم } . (٢)

در شريعت اسلامى اصل در جزا بر همين نوع جزاست؛ زيرا جزا پس از آن محقّق مى‌شود كه مدّت امتحان و دوره اقامت آدمى بر روى زمين به پايان برسد و پرونده اعمال او در اين دنيا در هم پيچيده شود و دوره آن فرا رسد كه اين پرونده از سوى پروردگار عالم ارزشيابى شود و بر اساس اين ارزيابى، خداوند اعمال و رفتار مردم را محاسبه مى‌كند.

به همين دليل است كه آخرت «يوم الدين» ناميده شده است؛ يعنى روز حساب كه در آن روز، فرد محسن و نيك كردار به پاداشى كه شايسته اوست مى‌رسد و فرد مست و

(١) آل عمران/ ٣٠.
(٢) نور/ ٦٣.