فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٤٦ - «سجده بر خاك» در پرتو كتاب و سنّت آیت الله جعفر سبحانى

ابن اثير گفته است: «سجود نماز عبارت است از قراردادن پيشانى بر زمين و هيچ خضوعى بزرگ‌تر از سجده نيست». (١)

در تاج العروس من جواهر القاموس آمده است:

سجده يعنى خضوع، و سجود نماز از همين ريشه و به معناى قراردادن پيشانى بر زمين است و خضوعى بزرگ‌تر از سجود نيست. اسم آن «سجده» به كسر سين است. (٢)

اين سخنان و نظاير آن از صاحبان كتابهاى لغت، گوياى اين حقيقت است كه حقيقت و مقوّم سجده، همان قراردادن پيشانى بر زمين است و چنانچه پيامبر(ص) سجده بر هفت استخوان را واجب نكرده بود، براى سجده، گذاشتن پيشانى بر زمين كفايت مى‌كرد، اما علاوه بر گذاشتن پيشانى بر زمين، امور ديگرى هم براى سجده اضافه كرده كه موجب شده است سجده بر هفت عضو واجب باشد.

با توجه به مطالب فوق، تعجبى نيست كه از بيان اعضاى هفت گانه، گذاشتن پيشانى بر زمين، داراى شرط خاصى باشد و آن اينكه «مسجودٌ عليه» يعنى چيزى كه بر آن سجده مى‌شود، بايد زمين يا روييدنى از زمين باشد و سجده بر غير اين موارد، جايز نباشد.

علّت لزوم مكشوف بودن پيشانى در سجده

شاهد اينكه از ميان اعضاى هفت گانه، پيشانى شرايط خاصى دارد، اين است كه اكثر فقهاى اهل سنّت معتقدند كه تنها در سجده است كه پيشانى بايد مكشوف باشد [و با چيزى پوشيده نشده باشد]. بنابراين، اگر ساير اعضا مانند پيشانى، نقشى در حقيقت سجده داشتند، بايد حكم آن اعضا هم مانند حكم پيشانى باشد؛ در حالى كه واقعيت، خلاف اين است [و براى روشن شدن مطلب، آراى فقهاى اهل سنّت را در اين زمينه نقل مى‌كنيم]:

١. در مختصر ابى القاسم خرقى و شرح آن آمده است: «بنابر يكى از اين دو روايت،