براى سجده كه چيزى جز اظهار كوچكى و خوارى در مقابل عظمت مولا نيست، مناسب‌تر اين است كه بخشى از زمين به عنوان محل سجده انتخاب شده، نمازگزار صورت خود را بر آن قرار دهد و بينى خود را به آن بمالد تا سجده كننده طينت پستى را كه از آن آفريده شده و به آن بر مى‌گردد و دوباره از آن بازگشت داده مى‌شود، ياد آور شود و به اين وسيله، پند گيرد و دائم به ياد بى ارزشى و پستى اصلش باشد و برايش خضوعى روحى، خوارى‌اى در باطن، پستى اى در نفس، انگيزه‌اى در اعضاى بدن براى عبوديت و عقب نشينى‌اى از ترفّع و انانيّت حاصل شود و به اين بصيرت برسد كه موجودى كه از خاك آفريده شده است، شايسته چيزى جز خوارى و بيچارگى نيست.

بديهى است كه چنين اصرارى، هرگز در پارچه‌اى بافته شده از پشم، ديبا و حرير و امثال آن كه از وسايل راحتى و رفاه انسان است و موجب مى‌شود انسان در خود، احساس بزرگى، حرمت، كرامت و مقام كند، دچار تكبّر، عصيان و استعلا شود و خضوع و خشوع از وجودش رخت بر بندد، يافت نمى‌شود. (١)

مرحله دوم: جواز سجده بر حصير

احاديثى كه از صحاح و مسانيد و ديگر منابع حديثى نقل كرديم، حاكى از آن بود كه پيامبر(ص) و اصحاب او به سجده بر زمين، با انواعى كه دارد، ملتزم بوده‌اند و هيچ گاه از آن عدول نمى‌كرده‌اند؛ هر چند گرمى هوا شديد و التزام به سجده برزمين، دشوار باشد. اما نصوصى وجود دارد كه نشان مى‌دهد پيامبر(ص)(به واسطه وحيى كه به او شده) سجده بر روييدنى از زمين را مجاز شمرده است. پيداست كه با اين ترخيص مسئله سجده براى مسلمانان آسان شده، بار تكليف و مشقّت در گرما و سرما و به هنگام خيس بودن زمين، برداشته مى‌شود. اينك توجه خواننده را به اين نصوص جلب مى‌كنيم:

١. از انس بن مالك نقل شده است: رسول خدا(ص) بر حصير نماز مى‌خوانده است. (٢)

(١) سيرتنا و سنّتنا، ص١٢٥ و ١٢٦.
(٢) ابو نعيم اصفهانى، اخبار اصفهان، ج٢، ص١٤١.