فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٦٠ - «سجده بر خاك» در پرتو كتاب و سنّت آیت الله جعفر سبحانى
١. ابوسعيد خدرى روايت كرده است: بر پيامبر(ص) وارد مىشود و مىبيند بر حصيرى نماز مىخواند و بر آن سجده مىكند. (١)
٢. از انس بن مالك نقل شده است: رسول خدا(ص) بر حصير نماز مىخوانده و بر آن سجده مىكرده است (٢).
در پرتو اين روايات، روشن مىشود كه سجده بر زمين و خاك و بعضى از روييدنيها، مثل حصيرى كه از چوب شاخه درخت خرما ساخته شده، جايز است.
مرحله سوم: سجده بر لباس(به هنگام داشتن عذر)
قبلاً درباره مرحله اوّل و دوم بحث كرديم. اگر مرحله سومى باشد، عبارت است از جواز سجده بر غير زمين و غير روييدنيهاى از آن به هنگام ضرورت و داشتن عذر.
بديهى است كه ترخيص سجده بر غير زمين، پس از مرحله قبل بوده است؛ زيرا قبلاً بيان شد كه پيامبر(ص) به شكايت اصحاب از گرماى شديد، وقعىننهاد و او و اصحابش با تحمّل گرما و آزار آن، همواره بر زمين سجده مىكردهاند. اما خداوند، عزّ اسمه، براى رفع حرج، سجده بر لباس را به هنگام ضرورت و داشتن عذر، اجازه مىدهد. اينك رواياتى كه در اين زمينه وارد شده است:
١. از انس بن مالك نقل شده است: هنگامى كه با پيامبر(ص) نماز مىخوانديم و يكى از ما قادر به قراردادن پيشانى بر زمين نبود، لباسش را پهن كرده، آنگاه بر آن سجده مىكرد.
٢. همين حديث به شكل ديگرى هم روايت شده است: با پيامبر(ص) نماز مىخوانديم كه يكى از ما از شدت گرما، بخشى از لباسش را بر زمين پهن كرد؛ پس چنانچه يكى از ما قادر نبود كه پيشانيش را بر زمين گذارد، لباسش را پهن مىكرد.
(١) صحيح مسلم، ج٢، ص٦٢، دارالفكر بيروت.
(٢) صحيح ابن خزيمه، ج٢، ص١٠٥، المكتب الاسلامى، چاپ دوم، ١٤١٢ هـ ؛ المعجم الوسيط، ج٨، ص٣٤٨؛ المعجم الكبير، ج١٢، ص٢٩٢.