اين روايت، بر حالت وجود عذر حمل مى‌شود؛ به قرينه رواياتى كه ما از پيامبر(ص) نقل كرديم و بخارى از او نقل كرده است. در روايت بخارى آمده است: در گرماى شديد، با پيامبر(ص) نماز مى‌خوانديم، چون يكى از ما نتوانست پيشانى‌اش را بر زمين بگذارد، لباسش را پهن كرده، بر آن سجده كرد. (١)

روايت نسائى نيز آن را تأييد مى‌كند كه: وقتى ظهرها پشت سر پيامبر(ص) نماز مى‌خوانديم، براى محفوظ بودن از گرما، بر لباسهايمان سجده مى‌كرديم. (٢)

رواياتى وجود دارد كه دلالتشان تام نيست؛ زيرا فقط دلالت دارد كه پيامبر(ص) بر پوست نماز مى‌خوانده است؛ اما بر اينكه آيا بر آن سجده هم مى‌كرده يا نه، دلالتى ندارد.

٣. از مغيرة بن شعبه نقل شده است: پيامبر(ص) بر حصير و پوست دباغى نماز مى‌خوانده است (٣).

اين روايت، علاوه بر اينكه به واسطه وجود يونس بن حرث در سلسله سندش، ضعيف است، ظهور در سجده پيامبر بر پوست ندارد و ملازمه‌اى هم بين نماز خواندن بر پوست و سجده بر آن وجود ندارد؛ مخصوصاً اگر پوست، كوچك باشد؛ چه بسا پيامبر(ص) بر زمين يا گياهى روييده شده از آن سجده كرده باشد و بر فرض كه بين نماز خواندن بر چيزى و سجده كردن بر آن، ملازمه وجود داشته باشد، اين روايت و امثال آن نمى‌تواند در مقابل رواياتى كه در دو مرحله گذشته نقل كرديم، مقاومت كند.

نتيجه مباحث گذشته

كسى كه در روايات ياد شده تأمّل كند، به روشنى در مى‌يابد كه مسئله سجده در نماز، دو يا سه مرحله را پشت سر گذاشته است: در مرحله نخست، سجده بر زمين واجب بوده و مسلمانان اجازه نداشته‌اند بر غير زمين سجده كنند. در مرحله دوم، اجازه مى‌يابند كه بر

(١) صحيح بخارى، ج٢، ص٦٤، كتاب الصلاة، باب «بسط الثوب في الصلاة للسجود».
(٢) ابن اثير، جامع الاصول، ج٥، ص٤٦٨، شماره ٣٦٦٠.
(٣) سنن أبي داود، باب ما جاء في الصلاة على الخمرة، شماره ٣٣١.