فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٧٦ - فقه سياسى امام على آرمانگرايى يا واقعگرايى احمد مبلغى
برخى از انديشمندان مانند ماكياول اين رفتار را تئوريزه كرده و به ترسيم افقى دست زدند كه در آن مىتوان از اخلاق براى دستيابى به هدفهاى سياسى بهره جست بىآن كه التزامى اخلاقى نسبت به اهداف سياسى روا داشت.
٣. سياست با محوريّت اخلاق؛ اين ديدگاه از آن جهت كه به انديشه جدايى حوزههاى اخلاق و سياست تن در نمىدهد از ديدگاه اوّل، و از آن روى كه در تزاحم سياست و اخلاق اصالت را به اخلاق مىبخشد از ديدگاه دوم تمايز مىيابد.
براى اين ديدگاه دو رويكرد را مىتوان تصوّر نمود؛ در يك رويكرد اخلاق از يك جايگاه محورى ِ تمامعيار برخوردار است و در تعامل با سياست حرف اوّل و آخر را مىزند و در رويكرد دوم اخلاق اگر چه نقشى محورى بر عهده دارد اما اين نقش همه جا و هميشه و به صورت كامل انجام نمىگيرد؛ واگر محورى خوانده مىشود از آن جهت است كه در مجموع، از وزن بيشترى برخوردار است. رويكرد اول نه تنها هدفهاى مغاير با اخلاق را در پيش نمىگيرد كه بالاتر حتى براى دستيابى به اين هدفها نيز از وسيلههاى مغاير با اخلاق بهره نمىگيرد و به سخن ديگر، هم هدفها ماهيتىاخلاقى و يا سازگار با اخلاق دارند و هم رويهها و روشهاى دستيابى به آن هدفها؛ در حالى كه رويكرد دوم اگر چه مىكوشد هدفهاى مغاير با اخلاق را پى نگيرد ولى در عرصه رويهها و روشها هميشه و همه جا پاىبند اخلاق نيست بلكه تثبيت اهداف اخلاقى را با روشهاى غير اخلاقى گاه مجاز مىشمرد.
در زندگى سياسى امام على(ع) ديدگاه سوم، و در ميان دو رويكرد مربوط به آن، رويكرد اول به صورتى شفاف خود نمايى مىكند. مطالعه ابعاد رفتارهاى سياسى امام (ع) نشان مىدهد كه وى براى نيل به هدفهاى اخلاقى هيچ گاه مسيرى غيراخلاقى را نمىپيمود. به سخن ديگر رفتار سياسى حضرت از دو سو دل در گرو اخلاق داشت: از يك سو اهدافى اخلاقى و يا سازگار با اخلاق را پى مىگرفت و از سوى ديگر راه دستيابى به اين اهداف را بر زير ساختهاى اخلاقى تحكيم مىبخشيد. اثبات اين حقيقت را با ارايه دلايلى چند پى مىگيريم: