فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٦٤ - آموزههاى فقهى جنگهاى جمل و صفين و نهروان محمدمهدى آصفى

محقق در شرائع كه بعضى از اين كلمات را قبلاً در اين مقاله آورده بوديم.

صريح اين كلمات اين است كه امام اختيار دارد كه دستور به قتل فراريان و اسرا دهد؛ چنان كه مى‌تواند از كشتن آنها صرف نظر كند.

به نظر مى‌رسد كلماتى كه از آن وجوب استظهار مى‌شود بايد در مورد دفع توهم حظر باشد، و مراد از آن جواز قتل است كه صريح جمعى از فقها است.

چون در اين سخنان، اسراى باغى به دو دسته تقسيم مى‌شوند: دسته اول اسرايى كه پناهگاه و مركزى نداشته باشند و دسته دوم كسانى كه مركز و پناهگاهى داشته باشند و چون حكم دسته اول منع از قتل است، مقصود از كلماتى امثال «يقتل»، «يجهز»، يا «يجاز» «يتبع مدبرهم» جواز قتل و تعقيب است نه وجوب آن. لذا گاهى ظاهر كلام فقيهى وجوب است و صريح كلام همان فقيه در جاى ديگر جواز است؛ مانند كلمات شيخ در «مبسوط» كه ظاهر در وجوب است و در «نهايه» كه صريح در جواز است.

بنابراين رواياتى كه در مورد عفو اميرالمؤمنين(ع) از فراريان و اسراى صفين آمده است با تفصيلى كه سابقا در مورد اسراى جنگى داديم منافات ندارد؛ چون به موجب آن تفصيل، حكم اسراى جنگ صفين و اسراى مشابه آن جنگ، جواز قتل است نه وجوب قتل، و رواياتى كه در عفو امام(ع) از اسراى صفين رسيده منافاتى با آن تفصيل ندارد.

و امثال آنچه بيهقى در سنن روايت كرده بر اين محمل بايد حمل شود:

عن ميمون بن مهران عن أبي أمامة، قال: شهدت صفين و كانوا لايجهزون على جريح و لايقتلون مولّيا و لا يسلبون قتيلاً. (٢٠)

همچنين بيهقى روايت مى‌كند:

عن أبي فاختة: إن عليا ـ رضي اللّه‌ عنه ـ أتي بأسير يوم صفين، فقال: لاتقتلني صبرا. فقال رضى‌اللّه‌عنه: لاأقتلنك صبرا إني أخاف اللّه‌ رب العالمين فخلّى سبيله. (٢١)

نصربن مزاحم در كتاب وقعة الصفين