زمانى كه پيامبر(ص) را خداوند قبض روح كرد قريش امر خلافت را از ما دور ساخت و از حقّى كه به آن از همه مردم سزاوارتر بوديم محروم نمود. من صبر را بر آن بهتر از ايجاد اختلاف در كلمه مسلمانان، و ريخته شدن خون آنان يافتم؛ در حالى كه از اسلام‌آورى مردم زمان زيادى نمى‌گذشت ... . (٣٦)

در سخن ديگر وضعيّت بعد از پيامبر(ص) و موضع‌گيرى خويش را به صورت زير تشريح كرده است: دست نگه داشتم تا آن كه بازگشت گروهى از مردم را از اسلام ديدم كه به نابودى دين محمّد(ص) دعوت مى‌كردند.

ترسيدم كه اگر اسلام و اهل آن را يارى نكنم شكافى در آن پديد آيد كه مصيبت آن براى من بزرگ‌تر از حكومت شما است... . در آن شرايط و حادثه‌ها وارد عرصه شدم تا اين كه باطل از بين رفت و دين استقرار يافت. (٣٧) در توضيح ارتباط بازگشت به جاهليت با وقوع نبرد در شرايطِ تلقى ويژه مردم از پيوند اسلام و حكومت بايد گفت: در فضاى برخاسته از نگاهى كه اسلام را در پيوند با حكومت وقت مى‌ديد و در شرايطى كه مسند خلافت يادآور نقش نمادين پيوند دين و حكومت بود و وحدت و انسجام جامعه، هنر و قدرت اداره اسلام به شمار مى‌رفت، بهره‌گيرى از سلاح مى‌توانست، وحدت، تماميت و حكومت را به خطر اندازد و در نهايت اسلام را نيز كه به وحدت، تماميت و حكومت گره خورده بود در معرض اين داورى قرار دهد كه كار آن رو به افول نهاده است. امام على(ع) فراهم آمدن

(٣٥) شرح نهج‌البلاغه، ج ١، ص ٣٠٨.
(٣٦) بحارالانوار، ج ٢٩، ص ٦٣٢.
(٣٧) رسائل، سيد مرتضى، ج ٣ ص ٢٢؛ شرح نهج‌البلاغه، ج ٦، ص ٩٥.