آنجا هم شیطان می‌گوید ما افساری در کار نداشتیم . آیه قرآن به تعبیر ما می‌گوید : ریسمانی ، افساری ، جبری ، چیزی در کار نبود " « الا ان دعوتکم‌ فاستجبتم لی »" من فقط دعوت کردم ، خواندم ، شما هم به سرعت پذیرفتند [١] . " « فلا تلومونی و لوموا انفسکم »" پس مرا سرزنش نکنید ، خودتان را سرزنش کنید . " « ما انا بمصرخکم و ما انتم بمصرخی » " اینجا نه شما به درد من می‌خورید و نه من به درد شما . حالا آنجا که طلبکار می‌شود اینجاست : " « انی کفرت بما اشرکتمون »" من کفر می‌ورزم به‌ اینکه شما مرا شریک پروردگار کردید . در اینجا دم از توحید می‌زند : شما مشرکید که من را در مقابل خدا گرفتید ، ولی من از این شرک تبری می‌جویم .
بنابراین شیطان از نظر قرآن یعنی یک مبدأ باطنی و معنوی که کارش فقط این است که انسان را به بدی و شر و معصیت دعوت می‌کند اما این ، دعوت‌ اجبار کننده نیست ، فقط دعوتی است ، یعنی نشان می‌دهد . مولوی چه خوب‌ می‌گوید :

از جهان دو بانگ می‌آید به ضد

تا کدامین را تو باشی مستعد

آن یکی بانگش نشور اتقیا

وان دگر بانگش نفور اشقیا

ضرورت وجود شیطان از نظر نظام کلی عالم

همیشه در دنیا دو دعوت وجود دارد ، از یک طرف دعوت به خیر و صلاح و از طرف دیگر دعوت به شر و فساد ، و این انسان است که در میان این دو دعوت باید به حکم اختیار خودش ، آن دعوت خیر و صلاح را بپذیرد ، مصداق‌ " « و هدیناه النجدین »" [٢] است . مصداق " « انا هدیناه السبیل‌ اما شاکرا و اما کفورا »" [٣] است .
اگر در وجود خود انسان ، نفس اماره ، یا در خارج از وجود انسان ، آن‌ که الهام بخش به نفس اماره است ، نبودند ، اگر نفس اماره‌ای نبود و اگر شیطانی نبود ، اگر دعوت به شر و فسادی نبود ، اگر امکان شر و فساد در انسان نمی‌بود ، خوبی هم دیگر

&gt نداریم . اگر من از خودم دارایی می‌داشتم البته آن حساب دیگری بود ، اما من از مال عموم دارم زندگی می‌کنم ( آن وقت وضع عموم هم خیلی بد بوده‌ است ) و ناچارم این طور باشم . [١] " استجابت " اجابت خیلی سریع را می‌گویند . [٢] بلد / . ١٠ [٣] دهر / [٣]