آنچه شاید از همه مهمتر به نظر برسد ، خدشه‌ای است که اخیرا وارد کرده‌اند و آن این است که می‌گویند فیزیک امروز این اصل را قبول ندارد که‌ نفس حرکت به عامل و محرک احتیاج داشته باشد ، حرکت به عامل احتیاج‌ ندارد ، بلکه تغییر حرکت به عامل احتیاج دارد . مقصود از " تغییر حرکت‌ " این است که وضع حرکت عوض شود ، خواه تندتر یا کندتر شود یا تغییر جهت بدهد . آن محرکی که ارسطوئیین [١] گفته‌اند غیر از آن عاملی است‌ که فیزیک امروز می‌شناسد . در جلسه پیش هم به یک مناسبت دیگری این‌ بحث پیش آمد و عرض کردیم آنچه که تجربیات علمی امروز ثابت می‌کند ، رابطه حرکت است با عامل خارج از وجود متحرک ، در صورتی که از نظر فلسفی عامل حرکت همیشه در داخل جسم متحرک است و عامل خارجی عامل دست‌ دوم است نه عامل دست اول ، و آنچه ارسطو و ارسطوئیین گفته‌اند اگر درست‌ هم نباشد باید به دلیل دیگر درست نباشد نه به دلیل آنچه که در فیزیک‌ امروز گفته می‌شود . این حرفی که آنها به ارسطو نسبت می‌دهند که " حرکت‌ به محرک احتیاج دارد " و محرک را هم عامل خارج از وجود جسم می‌دانند ، اصلا برای من باوری نیست که ارسطو چنین حرفی زده باشد تا بعد بوعلی و نیوتن آن را رد کرده باشند .
چون ما نمی‌خواهیم روی این برهان تکیه کنیم ، به صورت سربسته همین قدر عرض کردیم ، که بدانید یک چنین حرفی در دنیا بوده است . اگر بخواهیم‌ وارد هر یک از این براهین فلسفی بشویم ، خیلی طولانی می‌شود ، همین قدر عرض کردیم تا از نظر تاریخی آشنایی مختصری پیدا شده باشد .

برهان " سینوی "

اما آن راهی که عرض کردیم راه سینوی است ، یعنی راهی که ابن‌سینا طی‌ کرده

[١] البته ما وقتی می‌گوییم ارسطو ، مقصودمان ارسطویی است که در کتابهای اسلامی منعکس است ، آن ارسطوی واقعی هر چه گفته است ، من‌ نمی‌دانم .