توحید - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٧١
دوم در زمان بعد دارای درجه بیشتری از آن رنگ شد ، این شیء تغییر کرده است . این تغییر به محیطش هم هیچ ارتباطی ندارد . حرکت جوهری به طریق اولی به ضعف و نقصان وجود مربوط است ، یک شیء در یک حدی از وجود ضعیف است ، بعد در یک حد از وجود کاملتر ( قرار میگیرد ) . بنابراین میتوانیم نسبت به کل عالم ، حرکت فرض کنیم . بله ، نسبت به کل عالم ، حرکت مکانی فرض نمیشود . اینکه گفتید " نسبت به کل عالم حرکت مکانی فرض نمیشود " حرکت مکانی نسبت به اجزای عالم فرض میشود که یک جزئی بخواهد نسبتش را با اجزای دیگر تغییر بدهد ، ولی در کل عالم حرکت مکانی موضوع ندارد . یک موضوع دیگر را هم یادآوری کنم تا آقایان برای من توضیح بدهند . در ضمن عرایضم عرض کردم که از نظر علمی گاهی اگر چیزی را بخواهیم تعریف کنیم ، همینقدر که نشانهای باشد بر این مطلب که تفهیم و تفهم در آن آسان باشد کافی است . به اصطلاح میگویند در علوم اگر تعریفات از حدود " رسم " تجاوز نکند کافی است ، لازم است فقط نشانهای بدهند ، چون فقط میخواهند این موضوع با غیر آن اشتباه نشود . از نظر فلسفی ، تعریف که میخواهند بکنند ، باید به حقیقت و ماهیت آن چیز نزدیکتر بشوند . یکی همین موضوع انرژی است در مقابل ماده . انرژی را چیزی غیر از ماده میدانند به معنای همین مقدار غیریت که ماده از انرژی پیدا میشود یا به انرژی تبدیل میشود . خیلی چیزها را ما در عالم خارج خیال میکنیم وجود دارد و وجود ندارد ، در ذهن ما وجود دارد ، مثل رنگ . آنها را ما قبول داریم . ولی چند چیز است که آیا قطع نظر از ذهن ما در دنیا وجود دارد یا نه ؟ یکی از آنها حرکت است . ناچار میگویید حرکت قطع نظر از ذهن ما در خارج وجود دارد . یکی از آنها بعد است . البته فرضیه ما این است که بعد وجود دارد . میخواهیم ببینیم در این بیانی که میکنید ، وجود بعد را قبول میکنید یا نه . درباب ماده ، آن چیزی که نقطه مقابل انرژی میگیرند ، مثل همین عناصر و یا اتمهایی که عناصر از آنها تشکیل شده است ، برای آنها ابعاد قائل میشویم ، طول و عرض و عمق قائل میشویم ، بعد ، امتداد و جهت قائل میشویم . لهذا میگوییم این اتم مثلا در اینجا قرار دارد نه در آنجا ، میتواند اینجا باشد ، میتواند آنجا باشد ، در اینجا هم که هست ، این طرف و آن طرف دارد . این طرف و آن طرف داشتن ، فرع بر این است که خودش بعد و امتداد داشته باشد ، والا یک نقطه که این طرف و آن طرف