- درباره ماده می‌توانیم این مثال ساده را بزنیم که : کسی که وزنش‌ ثابت است ، معمولا آنچه وارد بدن او می‌شود با آنچه خارج می‌شود مساوی‌ است ، اما سلولهای بدنش هیچ کدام سلولهای اولیه نیستند ، بلکه همه عوض‌ شده‌اند . در مورد عنصر ، مطلب به این شکل نیست . می‌گویند اشیاء یا مرکب هستند یا بسیط . مرکب آن چیزی است که اقلا از دو عنصر بسیط به‌ وجود آمده باشد ، که هم معدوم می‌شود و هم تغییر می‌کند . اما عنصر بسیط آن‌ ، هم وجود دارد و هم آنچه هست وجود دارد ، یعنی خاصیت خودش را از جمیع‌ جهات حفظ می‌کند و آن دیگر تغییر نمی‌کند و معدوم هم نمی‌شود . مثلا یک اتم‌ گوگرد یا اکسیژن اگر تمام خواص خودش را در تمام تغییر و تحولات حفظ کند ، این همان است که اول بوده . بنابراین از خواص ماده تغییراتی ایجاد می‌شود و از تغییرات آن حرکت به وجود می‌آید . البته حرکت هم نسبی است‌ و آن را در سه بعد تعریف می‌کنند : حرکتهای خطی روی یک محور ، حرکتهای‌ سطحی روی دو محور و حرکتهای حجمی روی سه محور . اگر محور خودش متحرک‌ باشد ، حرکت معنی ندارد . بنابراین باید گفت اشیاء نسبت به هم متحرکند .
استاد : اینجا دو مطلب بود ، یکی مساله حرکت که بعد عرض می‌کنم و یکی‌ این مساله که ببینیم مثلا آیا واقعا یک ملکول اکسیژن از ازل به همین‌ حالت بوده است ؟ من در کتابهایی که به طور سطحی خوانده‌ام [ دیده‌ام که ] این جور نیست ، خود اتمهایی که تشکیل دهنده همین اکسیژنها هستند ، یک‌ وضع ثابتی ندارند . وقتی شما می‌گویید آن هسته اتم از تکاثف [١] انرژی‌ به وجود آمده ، یعنی اصلا انر ژی متکاثف شده است تا این به وجود آمده ، نه اینکه حقیقت آن ، انرژی متکاثف است که احیانا ما آزاد می‌کنیم ، یعنی انرژی ممکن است متکاثف شود و هسته اتم از آن به وجود بیاید ، کمااینکه ممکن است آزاد شود و اصلا اتم از حالت اتمی و مادی بودن خودش‌ خارج شود و در عالم یک اتم هم پیدا نمی‌کنیم که بگوییم از ازل به همین‌ حالت بوده و تا ابد خواهد بود . وقتی خود اتمها این طور باشند قهرا عناصری مثل اکسیژن به طریق اولی وضع ثابتی ندارند .
اما به مسأله حرکت هم اشاره‌ای بکنیم . یک بحث در حرکت مکانی است ، این

[١] [ به معنی تراکم ] .