" خلقت " گذاشته است که " « کل یوم هو فی شأن »" [١] خداوند هر روز در یک شأنی است و هر روز اشیائی را ایجاد می‌کند ، معنایش این است‌ که از این مصالح موجود لایتغیری که واقعا هم لایتغیر است ، هر روز در دنیا یک صورتهایی می‌سازد ، بعد خراب می‌شود ، بعد می‌سازد ، بعد خراب می‌شود ، مثل کار یک کوزه‌گر که ماده را ایجاد نمی‌کند ولی از این ماده‌های موجود کوزه‌ای می‌سازد ، بعد خراب می‌کند ، احیانا ممکن است همانها اگر به صورت‌ خاک دربیایند باز کوزه بشوند .

حرکت جوهری

درباب پیدایش اجزای عالم ، صدرالمتألهین حکیم معروف یک نظریه‌ای‌ آورده که در عین اینکه آن نظریه حکما را قبول دارد که عالم از نظر زمان‌ حدی ندارد نه در گذشته و نه در آینده ، مساله پیدایش عالم راهم اثبات‌ می‌کند ، همان فرضیه معروفی که اسم آن " حرکت جوهری " است . به دلائلی‌ که او ذکر کرده است ، معتقد است هر چیزی که ما در عالم آن را ثابت‌ می‌پنداریم متغیر است ، نمی‌تواند چ یزی در عالم زمان باشد و واقعا ثابت‌ باشد ولو ما آن را به صورت ثابت ببینیم . ممکن است آن چیز در حس و در علم ما ثابت باشد ( یعنی ) به حسب آنچه ما می‌بینیم ثابت باشد ، ولی در واقع نمی‌تواند ثابت باشد ، در واقع متغیر است و چیزی در عالم وجود ندارد که ثابت باشد تا بعد حرکت بر آن عارض بشود . همان جنبه‌ای هم که‌ خیال می‌کنید ثابت است ، باز متغیر است . خیلی چیزها هست که به نظر ما ثابت می‌آید و در واقع متغیر است . مثلا وقتی ما به عقربه ساعت شمار ساعت نگاه می‌کنیم . آن را کاملا یک امر ثابتی می‌بینیم ، ولی وقتی یک‌ ساعت دیگر به آن نگاه می‌کنیم ، می‌بینیم که مثلا از روی خط ٣ آمده روی ٤ ، یکدفعه هم که به اینجا نپرسیده است ، دائما تغییر و حرکت می‌کرده است ، ولی چشم ما قادر نیست حرکت آن را احساس کند . چشم ما بعضی از حرکتها را فقط در یک حد و سطح معینی می‌بیند . این دلیل نشد که هر چه ما آن را ثابت می‌بینیم باید ثابت باشد . وقتی که دلایل دیگر به ما حکم می‌کند که‌ آنچه در عالم است متغیر و متحرک است و حرکت به تمام جنبه‌های عالم‌ سرایت دارد ، پس نتیجه این می‌شود که همه چیز حرکت

[١] رحمن / . ٢٩