تفکرهای قیاسی و یا تجربیات و استقراءهای بشر است ؟ یا عامل دیگری هم‌ در پیدایش معلومات دخالت داشته است که احیانا هر وقت انسان از راه‌ تجارب و قیاسات عاجز می‌مانده است ، نمی‌توانسته است به مقصود برسد و راه بر او بسته بوده است ، یک عشقی ، یک شوقی ، یک طلب فوق‌العاده‌ای‌ هم داشته است ، یک وقت فکری به صورت یک برق در ذهنش جهیده بدون‌ اینکه آن برقی که در ذهنش جهیده مسبوق به تجارب باشد و بدون اینکه آن‌ طور قیاس منطقی ارسطویی تشکیل داده باشد . آیا چنین چیزی وجود دارد یا وجود ندارد ؟ اگر چنین چیزی در دنیا وجود داشته باشد پس باید قبول کنیم‌ عامل دیگری هم - که نام آن عامل را " الهام " می‌خواهید بگذارید ، " حدس " می‌خواهید بگذارید . " اشراق " می‌خواهید بگذارید ، هرچه‌ می‌خواهید بگذارید دخالت داشته است ، عاملی که به آن عاملها شباهت هم‌ ندارد ، یعنی معلول حوادث گذشته نیست ، نتیجه مستقیم جریان قبلی نیست‌ ، بلکه فقط ذهن انسان آمادگی‌ای پیدا کرده است برای اینکه القاء و الهامی‌ به نفس او بشود ، دیگر غیر از آن چیزی نیست .
این اصل فرضیه و مدعاست . آیا چنین چیزی وجود دارد یا ندارد ؟ قهرا این را از خود علما باید پرسید ، از کسانی که کارشان همیشه پژوهشهای علمی‌ بوده است . این از مطالبی است که علمای قدیم قبول داشته‌اند و مورد قبول‌ علمای جدید هم - که کم و بیش دیده‌ایم و مطالعه کرده‌ایم - هست . اما از علمای قدیم ، حالا ما نمی‌خواهیم شاهد بیاوریم ولی در کلمات آنها این‌ مطلب زیاد است . بوعلی سینا در کلمات خودش زیاد این حرف را دارد ، در شفا ، اشارات ، دانشنامه علایی دارد و حتی او در تفسیر این آیه قرآن : " « الله نور السموات و الارض مثل نوره کمشکوه فیها مصباح المصباح فی‌ زجاجة الزجاجة کانها کوکب دری یوقد من شجره مبارکة زیتونة لا شرقیة و لا غربیة یکاد زیتها یضیی‌ء و لو لم تمسسه نار ». . " . [١] این قسمت‌ اخیر : " « یکاد زیتها یضیی و لو لم تمسسه نار »" را حمل به این موضوع‌ می‌کند . این آیه از آیات خیلی مشکل قرآن است . قدر مسلم هم این است که‌ این آیه همین موضوع هدایت را بیان می‌کند . از قدیم مفسرین راجع به این‌ تمثیل قرآنی که راجع به چیست ، بیاناتی کرده‌اند و عده زیادی این تمثیل‌ را برای نفس انسانی از نظر استعداد هدایت‌گیری دانسته‌اند . روغن باید خوب روشن بشود ،

[١] نور / . ٣٥